NGA KAKAVIA NE GJIROKASTER



Rruga Kakavi-Gjirokaster eshte 31 km. Kjo post kufitare me Greqin arrihet nga Janina 57km, me autobus (c'do gjysem ore) nga stacioni qendror i Janines, udhetim ky qe zgjat rreth 1 ore, ose me taksi. Cmimi ne sterlina gjat koheve te fundit ka qen +10-+15 ose 40-45 DEM me taksi dhe me autobus +2 ose 8 DEM.
Rruga nga Janina per ne Kakavi kalon neper pyje, kalon Kallpaqin(34km) vend ketu i luftime te ashpra midis Italianve dhe Grekeve ne luften e II botrore (Nendor 1940). Ketu eshte nje muze qe illustron shum aspekte te luftes ne Epir dhe Shqiperin jugore ne 1940-1941 ne kryqezimin e rruges qe shkon per te manastiri i Vellas.
Rreth 3 km pa hyr ne Kakavi forcat paramilitare policore greke i ndalojn automjetet per kontroll. Pasaportat inspektohen te posta greke. Duhet te ecesh rreth 400 m pergjat nje rruge te ngusht qe zakonisht eshte e mbushur me njerez dhe automjete qe kalojn per ne Shqiperi, dhe kalon porten e hekurt nga ku drejtohesh te nje ndertes betoni 3 katshe ku eshte kontrolli kufitar kryesor i anes Shqiptare, ketu perseri pasaportat shkojn ne inspektim. Vizitoret me makina duhet te presin deri 2-3 oreper kete procedure te ngadalt nga ana Shqiptare, kembesoret deri ne nje ore. N.q.s ka radh me kamiona pritja mund te jet me gjat. Kujdes bagazhet ketu.


Duke hyr oper ne Shqiperi perball ashte gryka e sheshte e lumit Drino, ketu menjeher dallohet puna e gjere per mbrojtjen e kufirit, kryesisht me rreshta bunkeresh te ndertuar ne te dyja anet e rruges e gjer neper kodrina, gjithashtu mbetjet e instalimeve elektrike ushtarake te cilet me nje gardh kishin te rrethuar qytetin gjer me 1990. Me qindra mijra bunker jan ndertuar ne te gjith Shqiperin nga E.Hoxha si pasoj e pushtimit te Cekosllovakis nga Sovjetiketne 1968 kur ai mendonte e kishte frik se edhe shqiperia mund te pushtohet nga forcat Paktit i Varshaves. Rreth 700 000 bunker u ndertun qysh nga ajo koh. Tani ata perdoren nga publiku per te futur bagetit.
3 km nga Kakavia rruga kryqezon shtratin e gjer te Drinos zakonisht i that dhe kthehet per ne veri. Rruga per ne jug te con ne fshatin e Vriseras (2km), dhe vazhdon ne kete drejtim ku bashkohet me kufirin Grek afer Koshovices (18km). Kjo rrug ka qen e rendesishme per Italianet ne pushtimine Greqis ne luften e II botrore dhe rreth 500 nga Vriseraja eshte nje pjes e mbetur e rruges e shtruar nga Italianet. Kujdes; kjo zon kufitare eshte shum e rrezikshme. Shmangu.
Rruga kryesore vazhdon per ne Jergucat(10km) fshat ky ne bashkimin e rruges per ne Sarand(40km). Dhe vazhdon luginen e Drinos ne veri perendim ne fushen e gjer dhe perbri malet e Burit. Makinat duhet te ndalojn ne postat e policis rrugore kur te japin shenj ndalimi, dhe pasaportat e licencat mund te inspektohen.
Vendosjet e popullsis jan ne pjesen perendimore te rruges, me seri fshatrash me shtepi me mur gurite ndertuara deri 500 m ne lartesi te kodrave. Shum fshatra jan Grek
Mbas 7 km eshte nje kthim majtas ne nje rrug te keqe qe te con ne fshatin Zervat (2km). Ketu eshte kisha e Shen Meris, nje ndertes impresive e shek te 10 dhe me rregullime ne shek e 16. Grapshi eshte nje tjeter fshat tipik i ketyre vorioepiroteve grek, fshati i par mbas bashkimit te rruges ne Jergucat. Nje km mbas ketij bashkim eshte rruga qe te con ne fshatin Peshkepi (5km). Eshte i papershtatshem per banim dhe mendohet te ket qen qendra e peshkopris mesjetare e Drinopolit, titull ky qe akoma kerkohet nga peshkopi grek i Konices. U ndertua ne fillim te shek 10 dhe eshte shembulli me i hershem i kishave ne form te kryqezuar te periudhes mes-Bizantine ne Ballkan.
6 km me tutje shkon ne Libohov, ne kembet e maleve Buret. Ketu ka qen shtepia e Shanishanes, motra e Ali Pashes dhe e politikanit Avni Rustemi. 22 km me tutje ne nje rrug te keqe te con ne Polican, me kishen interesante te Shen Thanasit e shek te 16. 11 km nga Libohova ne jug-perendim eshte burimi i ujit mineral i Glines, burim me uj te karbonizuar te persosur qe shitet ne te gjith vendin. Eshte i mir per rregullimin urinar, stomakun dhe veshkat. Kodrat ne te dyja anet e lugines jan evidenc e vendbanimeve Ilire si ajo e Karoqit , Mallcanit dhe Vergoit , por ofron pak per vizitoret pasi eshte e veshtire te arrish ne keto kodra qe pervec fragmenteve Ilire ofroj pamje te mbrekullushme per posht lugines .
Fshati me interesant ne lugin ,dhe me i madhi , eshte Dervicani, 1 km ne te majt nga rruga kryesore dhe 12 km ne veri nga bashkimi i rruges ne Jergucat. Kisha, nje ndertes e shek18 ka qene depo buqesore nen komunizem. Mbetjet e freskove dhe vandalizmat e vitit 70 duken qart. Madhesia e kishes tregon se lugina ka patur popullsi me te madhe dhe tok te fertilizuar. Eshte nje kafene e mire ne fashat afer kishes nen pemen e nje rrapi.
Eshte nje kish tjeter Ortodokse interesante e vitit 1600, ne fshatin Goranxi 2km larg Dervicanit. Ajo ka piktura te brendshme shume te bukura te stilit Athos. Nje monopat te con siper fshatit per tek manastiri i vjeter i Ravenjes.
Cdo ndertes ne keto fshatra eshte ndertuar me gur duke perdorur teknikat e murit te that;tortuaret jan te bere me gur te shesht. Te ashpra por te bukura te sjellin ne mend epitetin e Kadares "vendi i gureve". Lugina ka vecanerisht ne tradit muzikore te pasur me teknika kendimi te ruajta nga menyra polifonike lashtesia dhe mesjeta. Siper malit jan majat e ulta te Malit te Gjer, pika me e lart 1583m.

Kthehesh ne rrugen kryesoredhe vazhdo 8km per ne Gjirokaster. Ne te djathte 3 km pa vajtur ne qytet eshte nje ure Turke me harqe siper Drinos. 2 km ne dalje te qytetit per ne Tepelen eshte fshati Lazarat. Aty eshte nje teqe e bukur bektashiane siper fshatit, qysh prej shek te 18. Emri Lazarat sygjerohet te ket qen origjinalisht kolonia lebroze e Gjirokastres. Teqeja mban varrin e Baba Zemellirit, baba Turk i shek te 18.

GJIROKASTE - SARAND - BUTRINT

Gjirokaster - Sarande 61km neper Delvine( 21 km nga Saranda)

Gjirokasrta eshte nje qytet i famshem per arkitekturen dh panoramat dramatike ne Luginen e Drinosdhe majat e vargmalev te Buret dh Lunxheris. Si nje fortes malore , e me histori me trubullira, ajo duket ne atmosferen e saj te paraqisi per shum vizitor esencen Shqiptare; e eger, e bukur dhe e paperkulshme ne shpirt.

Ajo eshte nje qytet Botror Trashgimi i UNESK-os, me nje model unik i ndertesave te periudhes Otomane, vecanerisht citadeli, xhamit dhe merkatot e shek te 19. Kodrat e ndryshme te ulta , ne gati dy kreshta paralele, ndajn qytein ne disa lagje arkitektureske. E gjitha dominohet nga citadeli, nje fortes e persosur mesjetare dhe turke qe dominon luginen e Drinos dhe ka kapur imagjinatat e udhetareve qysh ne ditet e Bajronit, Hobhouse dhe Edward Lear.

Gjirokastra ka qen qendra e shum ngjarjeve ne historin e Shqiperis, vecanerisht ngaqe eshte afer kufirit Grek mdhe si zon strategjikee vendit. Ajo ka qen vendlindja e njerzeve te njojtur nee historin e Shqiperis per mir a per keq duke perfshir udheheqsin komunist E .Hoxha dhe novelistin Ismail Kadare. Ajo u deklarua qytet muze me 1961, dhe ka qen me sukses ne ruajtjen e karakterit unik te ndertesave.

Ne 1973 rregullat nga qeveria u shtruan per mbrojtjen e qytetit, dhe u nda ne zona te ndryshme, bazike, qendra historike dhe zona e lire. Qendra historike u nenda ne zona e muzeumit dhe zona mbrojtese.

Popullsia eshte perier me Shqiptar, Vllah, dhe grek me minoritete Jevgjish dhe Harixhinj(Magjyp). Gjirokastra eshte qende e gjuhes greke per edukimin dytesor ne kete zone, u zgjodh te jet vendi i par qedo vizitonte nga Eparqi i Athines kur erdhi ne Shqiperi neGusht 1991. Shqip dhe disi greqisht kuptohet pavarsisht nga etnikiteti.

N te majt mer nje rrug me kalldrem dhe me kthesa dhe arrin ne qendren e qytetit(shesi Cerciz Topulli) jashte nje hoteli modern. (Nje monument kusshtuar dites se clirimit te qytetit me 24 Dhjetor 1943 kalohet nga nje ure 1 km siper nga rruga kryesore). Hoteli me par quhej Andon Zako Cajupi, tani quhet Hotel Gjirokastra.

Menyra me e mir te zbulosh qytein eshte ne kembe. Shum nga ndertesat me te rendesishme shtrihen nen citadel. Del nga hoteli dhee kthehesh majtas, ndiq nje rrug te ngusht per siper kalon dyqanet, te gjith me izenj arkitekture te njejt dhe origjinalisht te ndertuar ne fillim te shek 17, ne ane te ish pazarit. Statuja jasht hotelit perkujton grat e vrara ketu nga fashistet per aktivitete partizane. Kjo lagje quhet Pazari i Vjeter, shum nga ato qe duken ne ditet tona jan te ndertuara ne shek e 19, kur pazari u indertua pas shkaterrimit nga nje zjarr ne 1872. Mbas 500 esshte nje kryqezim. Ketu kthehesh majtas per te citadeli.

Citadeli fortese e madh , qekomandonte te gjith luginen e Drinos midis Shqiperis dhe greqis. Brenda tij eshte Muzeu Kombetar i Armeve , sheshi i ekzekutimeve,dhe ndertesa e burgut. Edhe pse kjo qender ka qen e banua qysh ne lashtesi c far shihet sot eshte ndertim nga gjysma e dyt e shek te 13, dhe nga Ali Pasha me 1811-1812, blloqet e medha te zeza graniti te sjellin ne mendje konfliktet e pergjakshme koh pas kohe ketu. Ne citadel hyet nga nje port e vogel. Ecen ne nje tunel te erret ne hyrje per te Muzeu Kombetar i Armeve.

Kjo ekspozit ka zen vend ketu qysh nga viti 1971 dhe ilustron zhvillimin e armeve ne Shqiperi qysh nga kohet e Hershme e gjer me sot. Numri i madh i armeve dhe pjisjeve ushtarake nga lufta e I dhe e II Botrore jan me interes vecanerisht per specialistet, ne fund te muzeut eshte nje tank i hershem Italian. Ka disa arme karakteristike nga koha Otomane e shek 18-19-20 , duke perfshir kame, jatagan, pistoleta disa te lara me argjend. Ekspozita nga koha e Skenderbeut eshte gjithashtu shum interesante. Ne fund fare eshte nje aeroplan luftarak Amerikan (Lockheed), te cilin komunistet thoshin se e kishin detyruar te binte gjat nje misjoni sspiunazhi ne vitet 50. ne te djatht jan hyrjet per ne qelit te perdorura nga Otomanet dhe Zogu.

Ndjk dyshemen pergjat mureve prapa aeroplanit ne zonen qendrore te ciradelit ndodhn rrenojat e ndertesave civile ne kohen Otomane. Mban majtas dhe ndjek muret per tek kulla jug perendimore. Duket se kjo ane ee keshtjelles nuk ka qen ee fortifikuar dhe c far shihet daton nga koha e Ali Pashait . ne fund fare eshte nje teater ne ambient ku mbaheej Festivali Folklorik ne Shtator, per te ngritur lart identitetin si Shqipetar ky festival ka filluar qysh nee 1944 dhe perfaqsonte te gjith kenget vallet dhe traditat e vendit.

Ne fund fare garnizoni ka ende nje prezenc te vogel ushtarake, mbrapa tij eshte kulla e sahatit Otomone. Pervec konflikteve te kohve te hershme, eshte e leht te imagjinos se si fashistet e kan par kete gryk kur marshonin per ne jug te pushtonin greqin, si ne historin e meparshme, lugina e Drinos ka qen me rendesi qendrore ushtarake per puhtuesit verior nga Ballkani.

Ktheheesh pas deri perball muzeut, ketu jan rrenojat e Ujesjjellsit ( qe ishte 10 km ), dhe sillte uj nga mali i Sopotit: U ndertua nga Ali Pasha dhe eshtee pikturuar ne disa piktura qe e ben citadelen te famshme sipuna e Edward Lear. Ka patur ura te shumta te ndertuara pergjat grykes si ajo mee dy harqe qe lidhte Shkembin e Ceribashit me keshtjellen e cila u shkaterua ne kohen e Zogut, hidherim i madh per banoret.

Kthehesh te porta ee hyrjes se CItadelit. Ketu ndodhet Burgu politik. I ndetuar ne kohhen e Zogut dhe u rregullua nga Komunistet, oborri i tij perdorej per egzekutime, vecanerisht heret ne vitet 50 kur shum oponent politik te Hoxhes u sollen nga kampet e puneste Spacit dhe Burrelit dhe u egzekutuan ketu. Eshte nje nga vendet e pakta ne bot ku eshte e mundur te qendrosh ne piken egzakte ku njerez jan egzekutuar nga skudra pushkatimi. Demi i mureve i shkaktuar nga plumbat ne fund ne krahun e majt afer cepit me murin lindor ende duket.

Lw citadelin ne te njejten rruge kthehesh ne kryqzimin qendror. Kthehesh majtas per te Lagja e Mecitit dhe ecen posht pergjat ruges me dyqane te kohes Otomane, mbas 300 xhamia eshte ne te majte ne cep te nje rruge qe edhe ajo te con te citadeli. Ajo eshte nje xhami elegante e lar ne te bardh me struktur te shek 18, i filloj punimet ne 1757, me nje minaret. Brenda dominohet nga nje dome dhe me tavan te dekoruar. Nje model unik esht cezma ne pjesen e poshteme te minares. Dyqane ishin ndertuar ne pjesen e poshteme te struktures. Si xhami te tjera ne qytet ajo eshte e vogel, gje qe tregon se Gjirokastra gjithmon ka qen e dominuar nga Ortodokse.

Ne fund te kesaj rruge eshte nje ndertes qe kan qene zyra te PPSH-se ne te majt nje ndertes e vogel e Bankes Kombetare. Afer eshte kisha e Shen Mihalit, bazilika kryesore e qytetit e ndertuar me 1756 dhe e rindertuar ne shek e 19 pas nje zjarri. NJe shenj neone e kuqe qe shkruante ENVER rreth 3.5 metra e lart ndodhej ne maje te kodres. Ne kete qytet jetonin shum bejler dhe ne shek e 19 kur ndjenjat nacionaliste shqiptare u rriten filloj te behej ndertim si i kozmopolitizmi Otoman por me arkitektur specifike Shqiptare .

Shum shembujt te till te ketye punve jan ne dukje por gati te gjitha kan nje planimetri baze, katet gur te bardh, me mure te larta, shpesh me pak ose pa dritare, port e oborrit e fortifikuar dhe me ballkone te jashtem. Shtepit jan si kulla ose me nje apo dy krah. ky lloj ndertimi ka filluar te zhvillohet ne sheke 18, por shum nga shtepit me te medha dhe me impresive jan ndertuar midis 1800 dhe 1830. Ne ndertesat me te hershme, kati i I zakonisht ishte i pabanueshem dhe perdorej per te futur kafshet dhe mallrat kur kishin konflikte, dhe nga grat por kjo ndryshoj ne shek e 19 kur qytetaret merreshin me shum me tregti sesa me Bujqesi. Ne katin e siperm eshte ballkoni.

Vendi me i mir te vlersosh strukturen dhe perdorimine tyre eshte te vizitosh Muzeumin e Materialeve Kulturore ne Lagjen Palorto, ne nje rrug te vogel kur zbret nga kodra, mbrapa Bankes. Eshte nje shtepi e madhe dhe e bukur nga periudha e von Bizantine me mobilje te vjetra dhomen e burrave dhe dhomen e grave.

Ne anen tjeter te rruges rreth 200 posht eshte Muzeu i Luftes Antifashiste NacionalClirimtre te qytetit. Kjo eshte shtepia ku bisha E.Hoxha ka lindur dhe duket se ka qen nje familje e klasit mesatar. Muzeu u hap ne Maj 1966 i ka shpetuar shkaterrimit se vendasit e shikojn si muze i luftes e jo si shtepia e E.Hoxhas. Dhomat tregojn statusin e jetes politike nee Gjirokaster para themelimit te Partis ne 41, takimin e Hoxhes me organizatorin komunist Ali Kelmendine Korrik 1946 ne Gjirokaster , agresionin fashist te 1939. The fotografi nga rezistenca e luftes me fashistet , harta .Posht kodres eshte Lagja e Magjypve qe quhet Gropa e Hajdinit ose e Evgjitit.



Mer rrugen per ne Kakavi dhe mbas 18 km ne Jergucat kthehesh per ne Sarand, merr nje rrug malore me kthesa te forta, arrin ne Qafeen e Muzines mbas 8 km rrug nga Qafa rruga ndahet dhee nje krah shkon per ne Delvin, 45 KM nga Gjirokastra. Ketu(ne Delvin) nddodhen rrenojat e forteses e ndertuar nga Ali Pasha. Ky qytet ka qen qender e vogel administrative ne kohen Otomane. Ekonomia varej nga karvanet qe vinin nga Vlora. Muzini shtrihet ne lumin Bistrica qe ne disa vende eshte kanalizuar per energji dhe per peshk.

Rruga vazhdon pergjat Vurgut te Delvines, i cili ishte mocal deri ne fillim te viteve 50. Nje rrug e vogel ne te majt te fshatit Bamatat, te con per te kisha e Shen Kollitne Mesopotami, nje fshat me popullsi me te madhe greke. Mesopotami eshte afer qendres arkeologjike te Finiqit dhe tulla nga ky qytet i lasht jan perdorur per themele, kisha ka brenda saj figura me drogonj dhe egersira te tjera mitologjike. Gerrmimet ne vitet 60 nxoren ne drit nje kish, varre dhe ndertesa te ndryshme shtepiake dhee tregtare.



Kthehesh ne rrugen kryesore dhe vazhdon per ne Sarand. Nje kthim majtas mbas 3 km te con ne fshatin modern te Finniqit, fshat me minoritar grek. Nga ketu duket qart Ngushtica e Korfuzit.



Mbasi kalon Qafe Gjashten nje fshat i madh me disa ndertesa te kohes komuniste arrin ne Sarand, qytet qe perdorej per turizem ne periudhen komuniste. Nga ketu udhetime perdit me anija te cojn per ne Korfuz.

Saranda rrethohet nga malet e Eremeces dhe klima eshte ee but gjat gjth vitit

Mbetj interesante antike gjenden ne muzeun e qytetit i cili eshte i ndertuar rreth nje mozaiku i gjetur aty. Ka gjithashtu ekspozita nga Finiqi i laasht, ku verehet statuja e nje gruaje dhe busti i Artemisit, qe datojn nga shek i II pas K Dhe gjithashtu monedha , llamba dhe gjera te tjera te vogla. (KY LIBER ESHTE SHKRUAJTUR NE 1994, DHE S DIHET NESE MUZEU I KA SHPETUAR NDONJE VJEDHJE APO SHKATERRIMI NE 1997)

Ne fund te radhes me dyqane jan ekspozuar disa themele te disa ndertesave Romake, vecanerisht nje kish bazilike e vogel. Seksione te mureve te qytetit antik ndoshta datojn nga shek i 5 pas K gjithashtu gjenden afer bazilikes, dhe vende te tjera si p.sh fragmenti i tullave romake te dala jashte nga qendra e plazhit. Gerrmime ne kete qytet mund te nxjerin ne pah rrenoja te rendesishme por ne kete drejtim eshte ber shum pak. Ne kodrat siper Sarandes ne Kalive jan rrenojat e nje muri Ilir i ber me blloqe te medha prej Epokes se Hershme te Hekurit.



Butrinti eshte nje nga qendrat arkeologjike te panjojtura ne Ballkan. Eshte i vendosur ne buze te Liq te Butrintit ne jug te Sarandes



Mbas 17 km arrin ne Ksamil, nee lashtesi Hexamilion, ketu ne kohen komuniste behshin eksperimente me fermimin e midhjeve, shum te pasuksesshme, dhe Liq Butrintit duket ne te majt ndersa zbret perposht. Ne kufirin verior te liqenit duken rrenojat e nje muri te nje fortese antike pjes e nje sistemi mbrojtes qe e beri Butrintin si nje ishull. Muret e par jan ndertuar ne shek e 4 pk me blloqe guri te medha dhe te rindertuar me von ne lashtesi, pershat mee kulla katrore ne c do fund. Pjesa kodrinore eshte e pasur n flore dhe ne flutura.

Afruar qendres Arkeologjike ne rrugen qe kthehet ne te majt drejt akropolit, ku nje parking eshte afer hyrjes. Rruga fillon me dy kollona. Kjo qender eshte e madhe qe vijon nga periudha te ndryshme te historis. Disa pjes, si p.sh fortesa mesjetare ne qender u rindertua nga italianet ne periudhen midis luftrave, qe ka dhe nje muzeum.

Kthehesh ne te djatht nga hyrja e portes dhe ndjek rrugen ku kan qen banjot Romake dhe kulla Veneciane, dhe vin nje seksion muresh i shek te 4 pas K. Mbas rreth 400 m te tjer vin ne nje qender te vogel te kultit Kristiane, dhe nje banjo ne form kryqi qe mund te ket qen nje kishe Mesjetes. Me pas vazhdon nje seksion i nje muri te jashtem, gjithashtu nga lashtesia e von, me mas ecen pergjat nje livadhi me pyll drejt fundit verior te ishullit. Ne fund pasi mbaron kalldremi, jan muret e nje kishe te vogek mesjetare, afer pikes ku bashkohen muret e jashtem. Muret e brendshem datojn nga shek i 3PK

Kthehesh majtas per ne piken me veriore te ishullit, ku fillojn ishujt me te vjeter qe jan ilir, qe datojn nga shek i 5-4 PK i ndertuar me shkall blloqe Cikllopian. Muret origjinal mendohet te ken qen 9 m te lart. Kjo zon ka qen e njojtur per gjuetin e shapkave, dhe Butrinti rastesisht permendet ne shek e 19 nga sportistet gjuetar britanik me baz ne Korfuz qe vin per gjueti ne mocalet e Butrintit

Kalldremi te con ne jug perendim, perreth krahut te ishullit. Mbas disa minutash ne kemb eshte nje shtepi port ne muret e nje magazine antike me von e perdor per varrime nga Kristianet. Posht magazines eshte nje pus qe perdorej nga nuset, Pusi i Nymphes. Nje pershkrim ne mur tregon perdorimin e pusit. Aty shkruan "Junia Rufina, shoqe e Nimfes". Disa faza te ndryshme te ndertimit te pusit, kan qen te izoluara, me e hershmja ne shek e 4 PK. Ai e mori formen e tij perfundimtare ne shek e I PK, kur u mbulua me nje cati si dome dhe e dekoruar me piktura, nje qe tregon dy pallua dhe nje papagall. Porta e hyrjes ketu ka nje punim te bukur qe tregon nje luan qe perpin nje ka. Muret e poshtem Ilirian jan te fort e krahasohen me ata Micenean te qyteteve te Mycenaea dhe Tirynsit. Kulla te pazakonta nuk luajn pjes te madhe ne mbrojtjen Ilire te qytetit

Pergjat pemve dhe shkurreve eshte baza e akropolit, me muret e fortifikuara me te vjetra, qe datojn nga shek i 6 PK. Kjo pjes fundore e akropolit eshte e mundur te hyjet, me nje kish Kristjane te hershme ne qender, pergjat pemve. Ajo eshte ndertesa me e vjeter Kristjane ne Butrint. Ne dizenjo ajo ngjan me kishat e ndertuara ne Elbasan, Finiq, dhe Bylis, me cati te perkulur dhe dysheme me mozaik. Ajo daton nga gjysma e dyt e shek 4 pas K. Ne mesjet ajo u riparua dhe nje capel (kishez) iu shtua ne anen jugore. Ne fund te akropolit qendronin topat Venecian dhe turk

Kryqezon akropolin dhe zbret posht drejt kompleksit qendror te ndertesave antike dhe vazhdon ne kalldremin qendror midis tyre. Ato jan te rrethuara me mure te shek 3 PK. Nga kalldremi ecen ne perendim dhe arrin rrenojat e njeshtepie Romake, e shek te II pas K. Qendra e saj ishte oborri i nje gjyqi te hapur, rreth te cilit ngrihen 12 kollona guri. Tet dhoma rrethonin oborrin e gjyqit. Mbas kesaj eshte nje ndertes e hershme e shek te IV PK. Mbas kesaj eshte nje teater Roman i miruajtur, qe ngrihet perball Akropolit. Orkestra shpesh eshte nenuje dhe ne pranver eshte plot me bretkocka. Ajo eshte ndertuar ne shek e III para krishtit dhe u zmadhua ne shek tjeter. Ajo eshte Greke ne atmosfer dhe influenc. 22 rradhet e saj mund te mbanin 2000 veta. Hyrja ne kete ndertes behej nga dy koridore ne secilen ane. Ne fillim te shek te II orkestra u hap si grop dhe stazhi u rindertua. Nje numer statujash u gjet ketu gjate germimeve, duke perfshir dy statujash kafshesh, koken e Agrippa, gjeneral i Augustit, dhe me e rendesishme nga te gjithe statuja me e gjetur ne Shqiperi, e ashtuquajtura mbreteresha e Butrintit qe tani eshte e ekspouar ne muzeun kombetar historik ne Tiran. Ato qendronin ne 6 kamare mermeri .

Siper teatrit ka qene nje tempull i shek te II para krishtit qe u ndertua dhe u itergrua ne themelimin e tij. Brenda aty eshte themeli ku qendronte Altari, dhe Spilobati ne cepin lindor. Ne shek e I para krishtit dyshemeja u mbulua me mozaik te bardhe dhe zi te ber ne model gjometrik.

Ne juglindje jan rrenojat e banjove te shek te II para krishtit, kater dhoma, qe ngroheshin me gypa nen dysheme. Perball anes te teatrit posht tij jan rrenojat e tempullit te Asklipios. Ky tempull ka qene ndertuar ne shek e III PK, dhe u rindertuar ne shek e II pasK. Ketu jan gjetur shume statuja te vogla mermeri qe jan te ekspozuara ne muze. Mendohet te ket qene i ushqyer nga uji qe vinte nga nje varr mbrapa teatrit qe besohej se te kuronte. Mbishkrime te gjetura tregojn se Asklipios mendohet te ket qene zoti mbrojtes i qytetit. Tempulli mbulohej me nje cati ne forem harku. Muret e Naos dhe zones se shenjte ishin te mbuluar me plaster dhe te pikturuara me fresko. Hyrja kryesore kishte perkrah dy dritare. Ajo u rindertuar duke perdorur teknika te njejta ndertimi te teatrit.

Ndertesa me e bukure ne kete qender eshte pagzorja e hershme kristjane, nje nga me te rendesishme dhe me e ruajtura e monumenteve Paleo kristjane ne te gjithe zonen e Adriatikut. Afer jan rrenojat e banjove te medhaja Romake madhesia e te cilave i llustron prosperitetin dhe rendesin e Butrintit ne ate kohe. Nje pershkrim kushtuar Zeus Cassiosit, zoti qe mbronte detaret eshe gjetur ketu brenda, qe tregon rendesin e Butrintit si nje port antik.

Dyshemeja e pagzores ka mozaik te bukur qe tregojn kafshe te egra. Stili i perdorur ketu eshte i njejte me ato te gjetura ne Epir, vecanerisht ne Nikopolis, dhe sygjerohet te jet ndertuar ne gjysmen e par te shek te VI. Ne qender te mozaikut eshte pema e Eucharistit, nje vazo me rrush, dy zogj te vegjel dhe dy palloj siper tyre. 16 kollona graniti te lemuara mund te ket qene mbajtese e catis prej druri. Disa arkeolog konsideroj se pagzorja eshte ndertuar ne ndertesen e nje banjo te hershme Romake, duke gjykuar nga menyra se si rrethi i pagezores shtrihet pa mure katror te dal, dhe nga evidenca te tjera arkeologjike. Ajo perbehet nga nje dhome ne pjesen verjore dhe nga pagezorja kryesore ne qender nga e cila 8 linja pagezuse rrezatore. E gjithe dhoma eshte e bere nga tre rrethe koncetrik.

Kthehesh pas drejt portes hyrse pergjat pyllit. Ne te djathte eshte gjimnasiumi i ndertuar ne shek 1- 2.. zona e mbetur persiper shkalleve te mbijetuara, ishte vendi edukimit fizik dhe intelektual te qytetit. Nje oborr kenddrejt rrethon dhomat me dysheme me mozaik. Ai ndahet ne dy pjes nga basini qendror ne forem nimfeumi. Dyshemeja veriore eshte e shtruar me pllaka kendrejta. Brenda nimfeumit jan tre kamare me mermer e mozaik. Dyshemeja e basinit eshte me mermer shumngjyresh ne model gjeometrik. Pjesa veriore zakonisht perdorej per ushtrime gjimnastike, ndersa pjesa jugore per pushim dhe studime. Dhomat jug lindore ishin pjes e shtepis banje.

Ndjek ket kalldrem dhe kthehesh te porta kryesore.

Rreth 500nga parkingu jan rrenojat e nje kulle mesjetare. Perball anes se kanalit eshte fortesa e vogel e ndertuar nga Ali Pasha ne 1807 per te mbrojtur anijet nga flota Franceze. Kulla qendrore origjinalisht ka qen struktur mesjetare, mendohet e shek te 14.



        Traktati i Kampo Formio i 1797 i dha Frances disa posesione veneciane duke perfshir ishujt         Jonit. Ishte e nevojshme per Napoleonin te kish mardhenie te mir me pashallaret shqiptar,                 dhe mbas ekspedites Egjyptiane, Napoleone lidhi aleanc me Ali Pashen. Porte ne                 Kostandinopoj i shpalli luft Frances. Shum veprime Luftarake u mbajten ne vitet qe ddo te                 vijonin ne Epir, me nje rezultat eventualisht triumfal per Aliun mbas nje sulmi te papritur ne                 Parge. Forcat Franceze u terhoqen nga bregdeti Shqiptar ne 1814.

Gjithashtu ne anen jugore te kanalit, ne ishullin ne form trekendeshi ku lumi i Pavlles bashkohet me kanalin eshte nje fortes tre aneshe e ndertuar ne shek e 14dhe ne shek e 15, Venecianet i shtuan nje kull te rrumbullaket ne jug perendim. nje kull tjeter iu shtua ne shek e 17.

Kthehesh ne Sarand nga e njejta rrug. Nje rrug ne jug te Butrintit te con ne kufirin Grek ne Qafen e Botit(22km). Ne xarra afer Konispolit jan ber gerrmime ne Shpellen e Santa Marias, ku duket te ket qen nje vend me rendesi potenciale. Te gjeturat ketu jan kocka dhe vegla guri nga epoka e mesme paleolitike, 10 000 deri 40 000 vjet me par. Te gjeturat jan analizuar nga Universiteti Arlington i Teksasit ne 1993. Kjo qender mendohet te ket qen e banuar gjer ne epoken e Bronxit.

GJIROKASTER - TEPELEN

Kjo rrug kalon neper fushat e lumit Drino. Ne lashtesi kjo zon ka qen me e populluar se sot, dhe ka shum qendra te vogla Arkeologjike persiper kodrave te lumit qe datojn nga kohet Ilire dhe Klasike.

Le Gjirokastren, ne dalje eshte hani Otoman ne te majt dhe nje ndertes tjete Turke. Hani eshte siper nje kodre te ulet, eshte ne ane te qytetit te ri, ngjitur me blloqet e pallateve. Ndertesa te tjera Otomane ndodhen ketu rrotull. Hani ka qen vendqendrim ne rrugen midis Fier-Vlor-Greqi (rrug karvanesh)

Te hani shkohet nga rruga kryesore duke kaluar varrezat partizane. Nje kull sahati gjashtkendshe otomane , e mirmbajtur eshte e vendosur siper varrezave.

4km ne rrug te Tepelenes eshte nje minier fosfori qe nuk eshte ne perdorim.

Qendra arkeologjike e ANTIGONEAS , e njojtur ne shqip si Jerma, mund te vizitohet nga Gjirokastra. Nese mer taksi pyet per fshatin e Azem Zemetit.

Gerrmimet ketu kan nxjer vend market, varrezat ,ndertesia shtepiake, dhe themelet e nje kisheze te shek 9 apo 10. ne jug lindje ka qen nje kish e hershme kristjane e shek te 6, ku jan gjetur mozaik. Ketu eshte gjetur nje statuj e vogel bronxi e Poseidonit qe tani qgjendet ne muzeun Arkeologjik ne Tirane. Keto gjera tegjetura tregojn lidhjen e saj me Amantian dhe me Vloren. Ne mesjet Antigonea ra pasi Gjirokastra u be e rendesishme.

Ketu afer eshte dhe qendra arkeologjike e Melanit. Ajo eshte ne lindje te fshatit Grapsh 4 km larg Glines, 2.2 km nga Nepra Vishta, 6 km nga Antigonea. Ketu ka qen vendbanim Ilir. U shkaterrua nga pushtuesit sllav pasi Justiniani e kishte perforcuar ne shek e 6. Aty jan rrenojat e murit qe perfshinte 7 hektar dhe themelet e nje depo uji e shek te 6. Ne kodren siper ne vendbanimet e Vllaho-Govanxive eshte nje teqe Bektashiane e shek te 19

&km nga Grapshi ne te njejten rrug ka qen qendra arkeologjike e Hadrianopolit, ku ndodhen rrenojat e nje amfiteatri. Mermere nga ndertesat e tij jan gjetur ne Gjirokaster. 1km larg nga ketu eshte fshati Sofratika.



Rruga per ne Tepelen vazhdon ne veri perendim mbas 6 km vin Mashkullori. Ketu rrotull jan gjetur varre Ilirendoshta te shek te 6 PK. Monumenti prej betoni ne qender te fshatit perkujton luften e fisnikut Cerciz Topullit ne 1908 kunder Otomaneve.

4 km ne veri te mashkullorit nje rrug e ngusht te con ne luginen e ngusht te lumit Kardhiq. 7 km me tej eshte fshati Prongji ku ndodhen rrenojat e nje fortese te vogel e ndertuar nga Ali Pasha.

Mbas 3 km te tjera eshte fshati Palokaster. Mbas ures se Kardhiqit, kthehesh majtas ne kryqezimin e par ndjek lumin per te rrenojat e Paleocastra. Ne kohet Romake ajo ishte nje qender me rendesi, e ndertur ne 311-313 PK, e cila kontrollonte rrugen qe vinte nga Tepelena. ne fillim te shek te 6 u ndertua nje kish nen rrenojat e nje keshtjelle. Kthehesh dhe rruga vazhdon per ne fshatin Kardhiq, 4 km. Banoret e ketij fshati kishin fyer nenen e Ali Pashes kur ai ishte i vogel, dhe 30 vjet me von ne 1811 ai u hakmor duke vrar shumicen e tyre. Siper fshatit jan rrenojat e forteses e ndertuar nga Aliu pjes e sistemit mbrojtes per Tepeleneen, 2 km.

Tepelena eshte vendlindja e Ali Pashes
Ecen pergjat rruges se Ali Pashes per tek Citadeli. Edhe pse Tepelena ishte vendlindja e tij ajo ishte sekondare pas Janines, dhe fortesa 400 e gjat dhe 180 e gjer eshte demtuar ashper. Kullat shumcepeshe jan deshmi qe tregojn rendesin ushtarake te Tepelenesne ate kohe. Kreshta e Ali Pashes gjendet ne porten lindore siper grykes. Ura me prej druri mee litar perposht citadeles esht ndertuar nga Aliu. Nje nga pes kullat qe e mbanin ate ka ren. 2 k ne jug eshtevendi ku bashkohet Vjosa me drinon, ne nje gryk te ngusht qe ne lashtesi quhej Fauces Antigonenses. Ne te majt eshte rruga per ne vlor 68 km, dhe ne veri Fieri 74km
TEPELEN-BALLESH-FIER-LUSHNJE
Kjo rrug vazhdon ne luginen e Vjoses, ne veriperendim te bregdetit dhe qytetit industrial te Fierit e vazhdon ne kenetat e thara te rrethit te Lushnjes.
Le Tepelenen per drejt ne Memaliaj dhe malin e Shendellish ne te djatht. Mbasi le Tepelenen shtrati i lumit zgjerohet. Mbas 11 km arrin ne fshatin e vogel te Qesaratit, nga ku rruga e le luginen e futet ne brendesi te vendit, mbasi ecen neper kodra neper Bejar, i afrohesh Ballshit qyteti kryesor i zones se Mallakastres.
BALLSHI
Nje qytet i vogel industrial, por ka qen me i rendesishem ne kohet klasike dhe mesjet. Ne mesjet njihej si Glavinica, dhe kish nje peshkop. Nje kish katolike 22m e gjat dhe 17 m e gjer eshte gjeter ne rrugen per ne Gjirokaster, raportet tregojn se punimet kan filluar qysh ne shek e VI dhe dy faza te tjera ne shek e 11 dhe 12 . Ne verilindje te saj eshte gjetur nje cistern. me tulla nga Bylisi dhe materiale te tjera te ardhura nga Eubea. Qyteti mesjetar u rrit nen vendbanimin Klasik te qytetit te Bylisit dhe Nikai (Klosi). Rrapo Hekali udhheqes kunder turqeve ne shek e 19 ishte nga Ballshi.Hekali eshte 6 km nga rruga kryesore ne te majt mbasi le ballshin 2 km dhe Klosi 5 km larg Hekalit. Ne Klos mure Ilire te shek 6-5 pk duken qartshem, Klosi eshte rreth 20 minuta ne kemb larg Bylisit rreth 1.5 km larg rruges kryesorene kodren e Gradishtes.Bylisi u ndertua si nje fortes Ilire dhee kishin nen kontroll luginen e Vjoses. U formua si qytet ne shek e 3pk. Periudha e tij influente ishte ne shek e 4-3 pk megjithate jan gjetur tulla e gur qysh nga shek i 6pk. Pliny, ne shkrimet e tij ne shek e par pas k e quan ate Colina. U be koloni Romake e quajtur Byllidensium, nga ku nje numer i madh mbishkrimesh eshte gjetur, dhe pun restauruese ne ndertesat me te vjetra. U be qytet peshkiark ne 431 mbas Keshillit te Efesusit. Muri 3 m i trash dhe 9m i lart me 8 kulla mbrojtese duket se ka qen fortes e fort, por i pazot ti rezistonte pushtimit Sllave edhe pse Justiniani i shtoj edhe 6 kulla te tjera per mbrojtjen e brendshme. Teatri eshte struktura me impresive e mbetur. U ndertua ne mezin e shek te 3 pk dhe rindertuar ne shekujt 2 dhe 3 pas k. Me 20 rreshta mban 7000 veta, dhe eshte Grek ne inspirime atmosfer. Struktura e tij permend element Ilir ne nderrtim qysh prej shek te 6pk. Ne veri te qytetit jan rrenojat e nje kishe te hershmekristjane dhe stoa Romake. Permes rrenojave ne veri, jan themelet e nje kishe tjeter e hershme e shek te 6. NJe mozaik i madh i gjetur ne nartheksat e tij, kan peshqe dhe skena te tjera detare ne te: nje tjeter mozaik ne naos ka piktura kafshesh. Kisha u ndertua me mur guri vendi, ndertimet vazhduan pe gjysem shelkulli, nen piketim arketukturesk i influencuar nga Kostandinopoja. Dyshemeja tregon influencen e kishave te tjerate hershme ne Epir, si ato te Butrintitdhe Finiqit. mbrapa kishes jan rrenojat e nje kulle te kohes se Justinianit. Ne muret jugore eshte nje mbishkrim i shkruar gjat kohes se mbretit Trajan, se Valerius Maximus ka piparuar nje rrug ketu afer.10 km larg Ballshit ne te djatht te rruges kryesore eshte qyteti Ilir antik i Margellicit, siper fsahtit me te njejtin emer. Margellici ishte nje qender e punimeve qeramike Ilire. Vazhdon rrugen dhe i Afrohesh Patosit, qytet me industri nafte dhe kimike. Kthehesh ne te majt ku rruga bashkohet me ate te Fier-Berat dhe pas 10 min arrin ne Fier. Ndersa ne te djatht rruga vazhdon ne qytetin e Roskovecit, qender e prodhimit te duhanit ne Shqiperi, e me pas vjen Berati.
FIERI
Eshte qytet industrial i cili eshte rritur ndjeshem pas lufte me nje poullsi prej vetem 2000 vete. Eshte i ngritur ane lumit Gjanica dhe rrethohet nga fusha qe kan qen keneta. Me Patosin, Fieri eshte qendra e industris se naftes, bitumit, dhe kimike. Popullsia eshte pothuajse Mysliman e krijuar me shum nga refugjat te ardhur nga Kosova dhe Cameria.
Shume nga ndertesat turke jan zhdukur, pervec nje apo dy shtepi qe u perkasin ish bejve te zones, si ndertesa e Vrionit qe tani eshte librari, dhe muzeumi.
Muzeu i fjerit ka te gjetura nga Apollonia; Bylis. ne disa raste origjinalet jan ne MUzeun Historik Kombetar ne Tirane, dhe kopje jan ber per kete muze. Ekspozita ne katin e par perfshin fragmente metope nga nje ndertes Doriane ne Bylis, nje mburoj Ilire e shek III PK, relieve varreshnga shek i IIPK(origjinalet ne Tiran), relieve varresh nga Apollonia, busti i Erosit nga Bylis, II PK. Dhoma qendrore ka fragmente nga relieve mermeri te kokes se nje vajze, nga Apollonia ,shek i II pas K, nje sfinks, II PK, nje statuj gruaje Romake, nga Apollonia, shek II pas K. Gjthashtu gjera te vogla dhe fotografi nga fillimi i gerrmimeve. Ne dhomen ku ekspozohet arti popullor lokal, gjenden gdhendjje druri te shek 18 dhe 19, poce dhe thurje tekstile lokale.

MANASTIRI I SHEN MARIES NE ARDENIC.
Mer rrugen per ne Lushnje ne drejtim te veriut, kalon fushat e fituara nga mocalet. Zona e Fierit ka qen me e rendesishme ne Shqiperi per prodhimin e drithrave.
Ndjek rrugen per ne Mbrostar, ku kthehesh ne veri perrendim per ne Lagunen e Karavastas(23km). Ndjek te njejten rrug per 8 km, dhe kthehesh ne nje rrug ne te majt qe te con tek Manastiri ne nje koder te ulet.
Ne gjysem te rruges dallohen tunelet prej betoni, qe jan bosh. Ata jan ndertuar ne fillim te viteve 70 dhe te till gjenden kudo ne Shqiperi. Ne ate kohe E.Hoxha besonte se vend do te ishte subjekt i ndonje sulmi berthamor nga superfuqit(USA, BRSS), qe po komplotonin bashk kunder Shqiperis, dhe keto tunele mund te ndihmonin popullsin ne mbrojtje nga mbushjet me ICBM qe ai priste ti hidhnin ne Shqiperi. Banoret i perdorin ato tani per bagetit.
Manastiri eshte i mbrojtur nga nje mur i lart dhe hyjet ne nje port prej druri. Menjeher ne te djatht ne hyrjen si tunel eshte nje der qe te con tek qilari me mulli shtypes-ullinjesh. KIsha qe eshte ne qender te oborrit u ndertua ne kohen e Desprotis se Epirit, ne fillim te shek 13 dhe eshte me atmosfer dhe inspirim grek. tremet rrotull ishin vendi ku banonin murgjit, dhoma e miqve dhe dhomat per aktivitete trgtare dhe ekonomike.
Shume nga c shihet ketu esht ndertuar ne shek e 18, mbishkrime ne mur shkruajn se eshte ri shenjteruar ne Maj 1743. Kulla e kembanes u rindertua ne 1925. Kisha i shpetoj shkatrrimeve anti fetare te viteve 70, dhe fresko te vitit 1744 jan ende te njejta, punime keto te Kostandin dhe Athanas Zografit nga Korca.
Nartheksi shtrihet ne pjesen perendimore te kishes dhe nje hyrje te con tek holli ne jug. Muret lindor kan pjes guresh te mar nga Apollonia: Ka patur gure varresh grek e Romak por per siguri jan hequr nga ketu. Edith Durhami ka qen ketu dhe e pershkruan keshtu
Burra me fustanella, me dollake ne blu te zen, me jelek te kuq me dy zinxhir argjendi te kryqezuar ne kraharor me menga te varuura te qendisura me te zez; gra me fustan me menga xhaketa me vija ne form diagonale te kuqe-me perparse briliante qe u vareshim         monedha - qe shndrinin si papagalli ne diell.
Kthehesh ne rrugen kryesore e nga ketu vazhdon 2 km per ne Kolonj dhe Lushnje
Ne fshatin Kolkonda eshte nje manastir i vogel qe varej nga kisha e Shenmeris, 3 km ne veri te Ardenices, e emeruar mbas Shenkozmait, nje nga martiret e par Kristjan ne Shqiperi. ne te ruheshin kujtime martesash ne zonen e Myzeqes me rendesi te madhe historike.
Vendbanimet e Babunjes u gerrmuan afer Gradishtes, 26 km ne veri te Fierit.
Lushnja eshte nje qytet i vogel industrial dhe tregtar. Ketu ne 1920 u Mbajt Kongresi i Lushnjes dhe terhoqi deshmit e Asambles Kombetare dhe u dergua per ne Traktatin e Paqes ne Versaj dhe votuan per pavarsi te plot te vendit. Mbasi Vidi nuk kishte abdikuar nga froni "Keshilli Regjenc" u vendos , me antar Katolik, Mysliman e Ortodox dhe kjo vazhdoj me themelimin e struktures politike moderne Shqiptare, me kryeqytet Tiranen. Ne te njejtin vi Itali e njohu Regjencin dhe u terhoq nga Shqiperia, pervec nga Sazani. Kongresi e detyroj Italin te terhiqej nga planet koloniale por edhe malarja mendohet te ket luajtur rol te rendesishem qe ne ate koh ishte 70% hiperendike.

24 km ne lindje te Lushnjes ne nje rrug qe te con ne kodrat e Dumres ne drejtim te Cerrikut eshte fshati Belsh, nje km nga ketu ne nje koder eshte qendra arkeologjike e Gradishtes, fortes Ilire qe u mor dhe u kolonizua nga greket si nje qytet i vogel, qe u rrit ne kohen Romakeu rrit si qender tregtare per shkak se ishte afer Via Egnatias. NJe tempull i Aferdites u ndertua afer liqenit te Seferanit. Objekte Terrakote jan gjetur ne liqen.
Nga Lushnja rruga vazhdon per ne Via Egnatia ne Rrogozhin(17km), Kavaj (34km), Durres(53km) dhe Tirane (89km)

Kthehesh nga e njejta rrug per ne Fier e vazhdon per ne Apolloni (12km), mer rrugen per ne Plazhin e Semanit, kthehesh ne te majt per ne fshatin Pojan dhe perseri ne te majt nga fshati per ne Apolloni.
APOLLONIA
Nga larg duket kisha e Shenmeris qendron ne nje koder midis detit dhe lugines se Kryegjatit. Ne te majt jan rrenojat e nje muri Romak. Hyne ne qender neper nje port te vogel hekuri, dhe ecen pergjat nje grupi ndertesash antike fetare dhe tregtare. Kalon keto ndertesa Romake ne te majt te nje kalldremi duket buluterioni, ndertes helenike me 6 kollona korinthiane me fasada mermeri te cilat u rivendosen ne vitet 60. Shum nga arshitravat prej mermeri jan origjinale. Permasat e nderteses jan 15 me 20m dhe kollonat 9 m te larta. Brenda mbrapa kollonave eshte nje djom ne form U-je e rrethuar me mur mermeri. Nje mbishkrim ne arkitrave shkruan se ndertesa eshte ndertuar nga Quintus Villius Crispinus Furius Proculus, ne nder te vllait te tij te ndjer. Identiteti i tij eshte i panjohur.
Zbulimet ne brendesi te nderteses kan zbuluar se kjo perdorej si zyr e amdinistratorit imperial te qytetit. Data e mbishkrimit ketu eshte e panjohur por ndertesa mendohet te ket mbaruar ne shek e 2 pas K.
Menjeher mbrapa buluterionit eshte odeoni nje ndertes e vogel Romake e shek te II pas K . Ai mban 600 spektator dhe eshte restoruar per koncerte moderne.
dy ndertesat mendohet te ken formuar anet e nje sheshi te vogel, dhe ndertesat ne te dy anet e odeonit ndoshta perdoreshin ne lidhje me kultin imperial ose funksione te tjera fetare. Ne te djatht te odeonin jan rrenojat e nje stoe, dhe nje ndertess e vogel karore qe formonte themelet e nje muri te ulet te nje banje Romake. MIdis odeonit dhe buluterionit jan themelet e 4 kollonave te medha.
Ne te majt te odeonit eshte nje stoa e madhe e miruajtur. Ajo 75 m e gjat me dy rreshta me kollona mermeri qe shkojn nga veriu ne jug, me 17 vendosje per statuja. Kati i ulet ka patur kollona Doriane ne perimetri, ndersa kati i siper mbahej nga kollona Joniane. Ajo daton nga shek i III pas K.
Ne perendim te stoas eshte teatri, nje struktur e madhe helenike e shek te II pas K. Ai mund te mbaj rreth 7500 vet dhe nuk eshte zbuluar i teri. Ai duket te ket ndjekur koncepte Doriane greke dhe tregon pak influence Ilire apo Romake. Ky eshte teatri me i madh i kesaj periudhe i gjetur ne Shqiperi. Ne perendim te teatrit eshte nje rrug romake , dhe themelet e nje shtepie te madhe romake me dysheme me mozaik. Gjithashtu ne jug te teatrit ka themele te tjera shtepish romake.
Ecen 500 m per te akropoli pjeserisht i mbuluar me bar dhe dhe (TOKE). Akropoli nuk ka rrenoja antike dhe eshte vandalizuar nga pun inxhinjerike per sherbime ushtarake nga E.Hoxha. Regjimi friksohej nga nje pushtim Anglo - Amerikane dhe e perdorte akropolin si baz per artileri kunderajrore. Tulla dhe gur jan mar nga ketu ne mesjet dhe kohen moderne per te ndertuar shtepit ne Mbrostar dhe Pojan.
Ne lindje eshte nje akropol i vogel me siperfaqe prej 1,27 hektar me disa pem ulliri qe rriten mbi te. Ketu qendronte nje tempull kushtuar Apollos ose Artemisit, gerrmimet ketu kan nxjer themelet ne shesh, dhe disa pjes te tempullit te Aossit i ngjashem me nje ne Azin e Vogel. Muret e akropolit mendohet te jen ndertuar ne vitin 600 PK dhe tregon se ka qen vendbanim ILIRIAN. Muri ka qen 3 m i trash. Qyteti mendohet te jet pehapur ne jug dhe jug perendim te akropolit ne shek e 4 PK.
Rihyn ne kompleksin qendror te ndertesave. Ne fund eshte hyrja e nje tuneli ushtarak.
Ecen per te kisha e Shenmeris. Kjo eshte nje nga kishat me te bukura dhe interesante teShqiperis, brenda saj eshte muzeu i Apollonis, i cili eshte i mbyllur per shkaqe sigurie dhe pjeserisht gjera brenda tij jan cuar ne Tirane.
Manastiri dhe kisha mendohet te datojn nga shek i 13, dhe shum mendojn se eshte rindertuar ne peiudha te mevona. Ne dhomat rrotull jetonin murgjit. Kisha eshte e ndertuar ne qender te oborrit te manastirt, me disa rrenoja ndertesash te kohes otomane ne anen veri perendimore. kulla jugperndimore e kembanes eshte ndertur midis dy luftrave botrore.
Neper nje eksonartheks hyn ne kish, me kollona qe mban catin me kafsh te bukura neper cepa, qe jan te ngjashme me kafshet mitike Gote te gjetura ne Europen Perendimore. Disa shkollar mendoj se kjo eshte shenj e influences kulturore ne kete zon nga mbreterit endacake (Normane) te Sicilis. Ne mes te saj eshte nje kollon antike . Ne murin perendimor te nartheksit eshte nje fresko e Perandorit Andronikus II Paleologus, dhe Perandorit Mihali i VIII dhe Mihali i IX. Freskua mendohet te datoj rreth 1281-2 . Nartheksi s ka qen pjes e kishes dhe i eshte shtuar nje shekull me von , ne shek e 14
Kisha brenda eshte e bukur me dom paralelogram. Nga jasht domi ka 12 ane . Ne veri eshte nje shenjtore. Shum nga pikturat jan te shek te 18 dhe 19 dhe trgojn skena biblike.

Posht Apollonis eshte kanali Vjos-Levan-Fier qe perdorej per kullimin e tokes. Kthehesh per ne Fier ne te njejten rrug, dhe vazhdon per ne jug per ne Vlore. Kalon Termocentralin dhe uzinen e nitratamonit ne te majt, ngjitesh nenje malor rreth 500 per ne qafen e Koshovices. Ketu nje rrug ne te majt mer per ne Cakran ku jan gjetur rrenoja te epokes se mesme neolike. Nje shum e madhe monedhash greke dhe Romake u zbuluan ketu afer ne 1978
Mbas 4 km ne rrugen kryesor arrin ne Levan, ku ne te majt eshte rruga qe lidh fshatrat e zones se Frrakulles. Ecen drejt dhe kalon vjosen te ura e Mifolit dhe nme pas ne fshatin Novosel, mbas 16 km nje rrug ne te djatht te con ne fshatin Narte dhe Zverrnec. ne ishullin perball repartit ushtarak eshte Manastiri Bizant i Nartes i shek te 13 i rrethuar me pyll.
VLORA
Vlora eshte qytet i madhe detar dhe ushtarak dhe qendra e popullit Lab qe bashk me Fierin eshte qendra adminstrative e industris se naftes dhe bitumit. Ishulli i Sazanit eshte qender e rendesishme e istalimeve mbrojtese. Zona e Vlores mban shume qendra antike me rendesi disa te zbuluara disa jo dhe zona te fituara nga tharja e mocaleve. Perpara luftes kodrat per rreth qytetit ishin te njojtura per teqet e dervishit.

Kryqezon rrugen te gjamia e Muratit. Kjo ndertes eshte ndertuar ne vitin 1542-1557. Ajo eshte si nje ishull i qet ne nje qytet me trazira me nje dom dhe nje minare. Ajo u dizenjua nga MIMAR SINANI, arkitekt Shqipetar qe jetonte ne Stamboll dhe dizenjoj nje nr te madhe xhamish ne Turqi ndersa ishte ne sublimin e portes sublime. Fortesa e madhe e ndertuar nga Sulejman madheshtori ne 1531, me nje karakter 8 cepesh me dhjet kulla mbrojtese, secila 18 metra te larta tani eshte zhdukur. Ajo u ndertua me tulla te mara nga qendra antike treporti po u shkatrua dhe u perdor per ndertimin e portit ne 1906. Vazhdon poshte pergjate bulevardit per te shkuar te deti. Ne te djathte eshte nje ndertes e madhe betoni ku kan qene zyrat e PPSH. Perball saj ka qene statuja konosale prej mermeri e Ysni Kapos, nje vendas qe ishte nje nga shoket me te ngusht te Enver Hoxha dhe u be ministri i punve te jashtem dhe sekretari i KQPPSH nga 1950 ne 1960. Ai ishte influent ne ndarjen me bashkimin Sovjetik ne 1961. Memoriali i tij u shkatrua nga remujat ne 1991.

Mbasi arrin ne det, kthehesh majtas per ne zonen e skeles dhe ecen 500m. Ne te djathte eshte nje shtepi e vogel e shek 19 qe tani eshte shtepi muze. Ne kete shtepi Ismail Qemali shpalli pavarsin e Shqiperis. Gjate rruges per te (rrapi ) ka shume palma dhe ukalipsa.

Nje rruge ne lindje te qytetit te con per ne Tepelen 68km dhe Amantia 31km. Germimet ketu kan nxjer skulptura te te bukura ILIRE te cilat jan ne muzeun e Tiranes, dhe rrenojat e ndertesave ILIRE, Helenike dhe Romake duke perfshir nje stadjum unik.

Ndjek rrugen per ne Tepelen pergjat Drashovices 10 km vazhdon pergjat lumit te Shushices i cili buron nga malet e Gripes ne lindje. DUKE GJUKUAR NGA KJO DHE EMRA TE TJER LOKAL SI FSHATI KETU AFER I VODICES , TREGON SE KETU JAN VENDOSUR SLLAV GJATE PUSHTIMEVE TE EPOKES SE ERRET. Pes km nga Tepelena, mbrapa fshatit Veliqot eshte fortesa e madhe kodrinore e Zharres. Ajo eshte nje pik e fort Ilirjane midis shek te IIIpk, dhe duket te ket vazhduar si nje vend banim ne kohet Romake.

Vazhdon dhe tet km te tjer per ne Kot ku rruga kryqezon lumin dhe mbas shtat km vete ne Vajze. Amantia eshte rreth kater km larg Vajzes aqfer fshatit Plloc. Stadjumi eshte rreth 100m poshte qendres ne juglindje te monumentit kryesor. Germimet kan treguar se ai perdorej per atletik si (vrap hedhje shtize, disku dhe boks). Ai eshte 55m i gjate dhe 12.25m i gjer. Jan 17 rradh ulse ne pjesen perindimore dhe tet ne ate lindore qe mund te mbajn 4mij veta. Nje nr i madhe mbishkrimesh Greke jan gjetur ne kete agur. Stadjumi u ndertua ne shek e IIIpk dhe mbeti ne perdorim deri ne shek e III pask. Ky eshte stadjumi me i mirmbajtur antik ne Shqiperi.

Vazhdon perposht stadjumit ne drejtimin veri perindimor dhe vin ne pjesen jug lindore te forteses, dhe rrenoja e murreve te ulet per poshte akropolit te vogel. Kthehesh majtas dhe ecen per gjate mureve jugperendimore mbas 200m jan themelet e tempullit Aferdites dhe rreth 100 m me tutje eshte seksjoni i mire mbajture i mureve Iliri ndertuar me tullla shume cepsesh. Pervoja dhe sofistikimi i teknikes ndertuse eshte nje shej qe tregon kulture e avancuar te qytetit ne kohe Ilire. Ketu kthehesh djathtas dhe kryqezon per ne veri, dhe vin ne themelet e nje kulle te hershme mbrojtese.

Rreth 100m posht kodres dhe seksjonit te murit Ilir jan rrenojat e nje kishe te hershme kristjane dhe nje tempulli antik. Tempulli eshte shume i demtuar dhe eshte veshtir te thuash se i kujt ka qene. Ka kollona baza per kollona dorjane ne anen lindore dhe perindimore. Mendohet te jet ndertuar ne shek e IIPK dhe rindertuar ne shek e I pas k, ndersa kisha heret ne shek e VI. Perdorimi me shumic i mermerit ne kishe tregon se njeres te pasur mund te ken jetuar ketu ne ate kohe.

13km ne veri perendim te Amanties 1km nga rruga kryesore per ne Vlore eshte fshati Mavrova. Ketu besohet te ket qene qyteti antik i Olympe. Qytet i vogel qe varej nga Amantia.

Kthehesh ne Vlore nga e njejta rruge.

Mbas rreth 500m rruga per ne Himar qe ndiqe nga plazhi dhe hyn ne nje tynel te shkurter ne Uje te Ftoht. Ne te djathte mbas tynelit eshte shtepia e pushimeve te E-Hoxhes (vilat). Nje ndretes betoni moderne e ndretuar ne mezhden siper detit. Diktatori e pelqente shume Vlore dhe e perdorte kete ndertes per te derfryer miqet dhe udheheqes politik te huaj. 200m siper kesaj ne te majte eshte shtepia e pushimeve te M-Shehut. Nje qetesi rrethon keto ndertesa, mbas shume vjetesh kur banoret e saj te privilegjuar u friksuan nga popullata e gjere. Keto tregojn se cfare sistemi komunist mund te ofronte udheheqsve te saj, dhe si rrenojat te Spacit dhe kudo ilustrojn dhimbjen e viktimave te tij. Te fabrika e cimentos eshte rruga per ne fshatin Kanin (bishti i kalldremit).

Tre km nga Orikumi eshte kisha e vogel e Marmiros ne nje koder te ulet. Te vizitosh ate ndjek rrugen ne perendim per te pashai, nga Orikumi kalon uren ne lumin Cvorej. Artisti Angles Edward Lear kaloni disa kohe ne Dukat atehere i njojtur si Dukates ne udhetimin e tij ne Shqiperi ne tetor 1848.

mbas Dukatit 12km larg Orikumit rruga ngjitet me kthesa per ne qffen e LLogaras. Llogaraja eshte park kombetar dhe ndoshta eshte me i bukuri ne bregdetin Adriatik (ku Greket u perpoqen ta digjnin ne vitin 2000). Qafa eshte 1055m e lart dhe nga ketu duket Korfuzi. 5km poshte ne anen tjeter eshte fshati Palasa. Ketu jeton nje minoritet grek. Ketu zbarkoi Cezari ne luftrat civilo Romake. Deri tani von ajo ka qene nje zone ushtarake.

5km me tutje rruga te con ne Dhermi qe ndodhet poshte majave te Cikes 2051m te larta. Ketu ndodhen tre kisha dhe shumica jan greke. Shen Maria nje ndertes e vogel e shek 13-14 me fresko te mira te shek 16; kisha e Ipapandit, me fresko nga shek i 17 dhe 19; dhe kisha e Shen Stefanit. Greket e quajn fshatin Drimades ( greqisht pylli me lisa )ketu eshte qendra e Vorio Epiri e Enosis qe duan ta bashkojn jugun me greqin. Eshte nje pus i vjeter turk ne ane te rruges kryesore ku njerzit mblidhen ne darke. Vandalista therasin per Enosis ketu dhe kudo neper zon.

Rruga vazhdon 13km ne nje fshate pergjate gjysem te renuare i quajtur Vuno. Ky fshat pa shkatrime nga lufta e fundit. Vunoi ishte qender e organizatave komuniste ne kete rajon, dhe nje kohe dy nga 11 antaret KQPPSH vinin nga ky vend i vogel.

Himara

Himara ka nje popullsi te perzier Shqipetare dhe greke. Zona bregdetare quhet Spila dhe eshte me origjin te vone ndryshe nga ajo ne koder qe ndertohej aty per shkak te ujit te mire dhe siguri kunder piratve. Ketu ndodhen kishat e Agjo Nikols dhe Agjo Spiritoni.

Le Himaren per ne rrugen bregdetare per ne jug rruga vazhdon 23km per ne fshatin Bosh, ajo shtrihet per gjat grykes se Shushices. Poshte saj eshte fshati bregdetar i Shkalles emri i se ciles tregon se ka qene nje qender e vjeter greke ( greqisht kep ) siper Boshit duken rrenojat e cita deles se Sopotit qe u ndertuan ne kohet Otomane nen themele antike dhe perdorej per te kontrolluar rrugen per posht. Me tutje vazhdon gjiri i Porto Palermos ku ndodhen vendosjet antike te Panormusit. Tet km ne dalje te Boshit eshte fshati Piqeras vendlindja e Vasil Lacit i cili u mundua te vriste mbretin Viktor Emanuel i III i Italis ne Tiran 1940. Mbas shtat km eshte fshati i Lukoves. Rruga kalon pergjat taracave me ullinj.

Rruga vazhdon nen malin e Luigjit ne te majt (763m) dhe vazhdon per ne Sarand dhe ne rrafshin e Rrecomes.

Pes km ne lindje siper rrafshit te Vrines, e njojture ne lashtesi me emrin Kestrina, eshte vendebanimi Ilir i Cukes se Ajtoit (shek X pk)me rrenojat e nje porte Ilire dhe mure te ulta.

BERATI KORCA DHE MALET E MORAVES.

BERATI
Berati shtrihet ne anen e djatht te lumit Osum, ne nje distanc te afert ku bashkohet me Lumine Molishtit. Ai eshte nje qytet Otoman i miruajtur, me ndetesa me rendesi historike, nga shum shkollar ai konsiderohet si citadeli me i madh mdhe i bukur i Ballkanit. Lumi i Osumit ka car nje gryk 915 m ne anen perendimore te lugines, duke formuar keshtu nje keshtjell natyrore prej guri ku qyteti eshte ngitur.
Sipas legjendes ,mali i Tomorrit origjinalisht ka qen nje gjigant qe luftonte me gjigantin tjeter , Shpiragun, per nje vajz nga Berati. Ata vran njeri tjetrin dhe vajza u mbyt ne lot, ku me von u be lumi i Osumit. Mali i Shpiragut,emri i gjigantit tjeter shtrihet ne anen e majt te grykes siper zones se Gorices. Berati njihet nga Shqiptaret si qyteti i 2000 dritareve. Qyteti ka nje perzierje p_oullsie me Ortodoks, Mysliman dhe Vllah. Ai u shpall qytet muze nga E.Hoxha ne Qershor 1961 dhe eshte qytet botror trashgimtar i UNESKOS.
Qyteti i vjeter i Beratit shtrihet posht citadeles. Ne citadel mund te hyjet vetem nga ana juglindore.
Popullsia Kristjane jetonte verdall citadelit ne kohet otomane, keshtu qe xhamit jan ndertuar ne pjesen e ulet te qytetit. Xhamia e vogel ne zonen e citadelit perdorej nga garnizoni turk. Nje shkak per rritjen e qytetit ishte shperngulja e banorve te Durrsit ketu per shkak te termetit ne 1776.
Xhamia e Plumbit eshte nga me te hershmet e ndertuara ne qytet, dhe ne kete pjes te Shqiperis, punimet e te ciles filluan ne 1553 dhe mbaruan ne 1555. Ajo u themelua nga Izgurli Skuraj nje bej lokal
Ecen pas per ku eshte baza e citadelit, ne te majt eshte Xhanmia e Beqarve, qe ishte vend i Ekkspozites se Materialeve Kulturore te Beratit. Kjo xhami eshte ndertuar ne 1827, me piktura te bukura e ngjashme me ate te Tiranes, u ndertua per asistent te dyqaneve te pamartuar posht citadeles. Posht xhamis ne nje kopesht te vogel eshte monumenti prej bronxi kushtuar heroines partizane Margarita Tutalani(1924-1943). Me posht vazhdojn dyqane te stilit Turk.
Midis ketyre dy xhamive ne qender te zones se vjeter urbane eshte Xhamia e Mbretit me e vjetra ne Berat e ndertuar ne kohen e mbreterimit te Bajazit II(1481-1512). Brenda saj ndodhet muzeu arkeologjik qe ekspozon gjera antike te gjetura ketu rrotull. Ketu afer eshte Teqeja e Helvetisit endertuar ne 1790. Ne kohen komuniste donin tab kthenin ne hotel luksoz. Hajati eshte me 5 harqe. Ne jug te teqes eshte Galerai e arteve
Ka shum rrug qe e cojn ne qytetin e vjeter nga baza e citadelit, por me e mira eshte ne e majt te Xhamis se Beqarve, dhe ngjitesh per ne lagjen e Mangalemit ku esht dhe pazari i qytetit. Ne komunizem kjo lagje quhej 13 Nendori.
Shtepit e Beratit jan te ngjashe me ato te Gjirokastres, me katin e poshtem gjysem te fortifikuar, shpesh pa dritare, me ballkon te dal.
Ne anen tjeter te Osumit eshte lagja e Gorices, qe n komunizem quhej lagja Partizani. Ura lidhese eshte e shek te 18 qe fatkeqsisht po modifikohet me pjes moderne. Siper Gorices eshte Mali i Shpiragut, i njojtur nga vendasit me emrin Mali me Vija, sipas dhemezimeve te gurve ne te. Ne ane te tij esht nje fortes ilire me mure rrethues e shek te 4 PK, e cila mund te jet pjes e qytetit Ilir te Dimalit. Ne luften e fundit mali ka qen baz e rendesishme per partizanet. Ai u vizitua nga Kolonel Billy McLain nje nga Oficer Britanik te Nderlidhjes nga SOE ne Kairone ndihm te partizanve. Ne librin e tij me kujtime "Tradhtia Anglo -Amerikane mbi Shqiperin"e pershkruan ate me terme abuzive:
McLean beri njeher nje vizit ne Shpirag. Ne caktuam Koco Tashkon si perkthyes. Ai shkoj         posht te mbikqyrte pozicionte ne Kucov. Kur ata u kthyen nje Koco i trembur dhe i indinjuar erdhi tek une dhe me tha "Gjej nje perkthyes tjeter per Kolonelin Shoku Enver         sepse nuk do te shkoj perseri me te. A e dini se c beri ai ? Ai qendronte ne nje koder te                 hapur , kishte veshur shallin e tij te kuq , dhe shikonte verdall me dylbi. N.q.s ai ekspozohet keshtu shoku Enver Gjermanet do te na vrasin nje dit. Por pse e kishte veshur shallin e kuq ? e pyeta une. Qe te dukej se eshte oficer u pergjigj Kocua.
CITADELI I BERATIT. ESHTE NJE NGA MONUMENTET ME TE MEDHA HISTORIKE TE BALLKANIT, fortes qe dominon luginen e Osumit. Ajo eshte e ruajtur mir edhe pse historia e qytetit ka qen gjithmon me trazira. Ne kompleksin e citadelit jan disa kisha, shtepi, muzeu i ikonave dhe rrenojat e nje xhamie. Citadeli eshte ndertuar ne planimetri trekendeshe
Portas hyrese eshte ne maj me nje oborr jasht saj. Sapo hyn mbasi ecen pak kalldremit, ne te majt , eshte Kisha e Shen Todrit, me fresko te bukura nga Onufri i Madh, piktor Shqiptar i shek te 16. Ajo eshte nje ndertes e vogel me apse te jashtem shumkendshem. Kisha eshte ndertuar nen themelet e nje kishe te vjeter, dhe c far duket eshte e shek te 16. Piktura me te bukura jan ato te Virgjereshes me krehe te hapur, Kisha e Babait dhe Krishtit dhe engjelli Gabriel. Ketu gjithashtu ka ikone teKristo Pantokratori, nga shek i 16, Gjoni Pagezuesi e shek te 17, dhe Virgjeresha Maria me Femijen e shek te 19 dhe Shen Todri ne luft me nje dragua e vitit 1741.
Citadeli ka qen i famshem per kishat e tij, jo me pak se 14 qe fshihen ne muret e kalas. Ato paten demtime serioze ne vitet 1970-75 nga fushata Ateiste
Hyrja e brendshme e kulles ka gur blloqe Ilire te ndertuara ne shek e 4 dhe 3 Pk. Nje mur perimetrik i jashtem me 24 kulla rrethon majen e kodres. Kulla qendrore ne anen e brendshme te fortifikimeve gjithashtu eshte Ilire ne origjin. Muret e jashtem jan ndertuar nga Mihal Komneno, nen Desprotin e Epirit, midis 1204-1215. Ne ate kohe u riforcua kulla qendrore ne veri dhe muret qe shkonin posht ne lum dhe u shtuan ne juglindje, dhe u ndertua porta hyrese e jashtme. Ne shek e 16 u ben rifortifikime nga Turqit, dhe nen Ali pashen u ben rifortifikime qe te mbrohej nga artilerit moderne.
Ne qender eshte Kisha e Shen Maries, e cila mban Muzeun me Ikona te Onufrit. Kisha u ndertua ne shek e 18 dhe u kompletua ne 1797. Eshte ndertes ttipikale e kohes Otomane me bazilik 3 domeshe. Brenda eshte e dekoruar me kafshe, Gjoni Pagezori, Shen Nikola, Tre Baballaret e Kishes(Gjon Krisostomos, Shen Vasili dhe Shen Gjorgji). Ikonostasi prej druri eshte e ber ne 1806 nga mjeshtri beratas Stefani.
Ne perendim dhe veri te kishes eshte Muzeu i Ikonave te Onufrit qe u hap ne 1986. Emri i eshte ven ne nder tePiktorit Shqiptar te shek 16 me te njejtin emer.
Dhoma e par, perball hyrjes, ka ikonat me te bukura te muzeut, Shen Maria qe mban Femijen Jezu Krisht ne krahun e djatht, e dekoruar me punime metale dhe motive gjeometrike e natyrore. Ikonat e Tironit dhe Stratiliates ekspozohet ne hyrje te naosit. Keta dy shenjtor jan te veshur ne rroba ushtarake dhe jan gjunjezuar per lutje. Kjo dhom ka edhe objekte liturigjike (Falese) te bazuara ne Bibel te bera nga mjeshteri Beratas, Agathangjel Mbrica. Nje shembull i vecant tregon jeten e Profet Isaihait.
Dhoma e dyte, eshte me hapsir me ikona te ekspozuara. Ne te majt eshte ikona e Qirimbajtesit nga kisha e citadelit , Anunciation. Ikona te tjera nga ky muze gjenden ne Muzeun e Arteve Mesjetare ne Korce. Pjesa perendimore e dhomes ka ikona te tjera te Anunciationit. Nje tjeter ikon eshte ajo e Virgjereshese ber ne shek e 17, gjithashtu ato te Shen Mihalit dhe Shen Gjorgjit.
Dhoma e siprme, ngjitesh ne shkallet prej druri ne qender, ketu jan ikonat e Shen Nikoles dhe Shen Gjoni Pagezuesi te bera nga Onufri dhe jan te mara nga kisha e Shen Dhimitrit ne Citadel. Ne fund te dhomes eshte nje ikon e pikturuar nga Cetiri qe tregon Beratin dhe Citadelen e tij ne kohen Mesjetare. Ketu ka edhe disa punime tekstile dhe metali.
Permes zones se brendshme te fortifikuar, mbrapa Shen Todrit, jan kater kishat e vogla te Shen Nikolles, Shen Kostandinit dhe Shen Helenes dhe Shen Maria e Blacernaes, mbrapa kesaj te fundit eshte cisterna qe rezervonte uj gjat sulmeve qe i beheshin qytetit. Kisha shum e vogel e Shen Maries se Blancernes gjenden ikona te punuara nga Nikolla, i biri i Onufrit te pikturuara ne fund te shek te 16. Ato tregojn skena Biblike dhe skena nga jeta e Krishtit. Piktori e ka firmosur punen e tij ne 1578. Kisha e Shen Nikolles ka evidenca nga shek i 6. Nje mbishkrim ne der tregon se kisha i ka mbaruar punimet ne 1591. Kishat e Shen Kostandinit dhe Shen Helenes jan mbaruar ne 1644, freskot perqendrojn skena nga martirizimi i Krishtit.
Ne kodrinen e vogel ngjitur me fortifikimet eshte Kisha e Trinitetit te Shenjt, e shek te 13 dhe fillim te shek te 14. Ajo u restaurua ne vitet 60.
Muret e brendshem gjenden ketu perball. Ato jan ndertuar nen themele Ilire dhe te rindertuara ne kohen Bizante dhe Otomane. Ato jan zemra e forteses se vjeter. Afer hyrjes jan rrenojat e xhamis se Bardh dhe nje numer ndertesash shtepiake dhe ushtarake. Ne fund eshte nje cistern e madhe. Rrenojat e Xhamis se Kuqe gjendet jasht mureve afer forteses juglindore. Ajo u ndertua ne gjysmen e dyt te shek te 15per perdorim te garnizonit Turk dhe eshte nje nga xhamit me te vjetra ne shqiperi. Kisha e Shen Gjorgjit, 500 m ne kete drejtim eshte kthyer ne nje pavillion turistik. Ndertesa daton nga shek i 14 .
Posht kafes vazhdon ne juglindje jasht mureve perimetrik, ketu ndodhet kisha e Shen Mihalit e vitit 1300. Ajo dallohet per kombinim e teknikave te perdorura ne Europe dhe me stil Bizantin ne arkitektur qe eshte demtuar pjeserisht nga fushata anti fetar.



BERAT - PERMET - KORC



Le Beratin nga ura mbi Osum pergjat lagjes Gorica, kthehesh majtas dhe ndjek krahun e djatht te lumit per ne jug. Mbas 4 km rruga ndahet, mer krahun e djatht, i majti shkon ne fshatin Bilca 3km. Maja me e larte e Tomorrit eshte Maja e Partizan e emeruar ne 1944 per nder te luftes heroike e kryer ketu kunder fashisteve.

Edhe pse vende malore, vendasit kan hapur shum toka per vreshtari si ato ne kodrat e Skraparit qe prodhon rakin me te mir ne Shqiperi. Njerzit ketu jan me te europianizuar ne kultur, dhe zakonet tradicionale ndiqen shum pak ne kete zone. Rruga vazhdon ne ngjitje neper kthesa nga ku shihet qyteti i vogel i Policanit posht ne gryke te lumit ne te majt. Ky qytet esht qendra e nxjerjes se armeve ne Shqiperi me fabrike nentokesore afer nje kodre. Ne te djatht neper kodra, jan gjetur evidenca te banimeve Ilire, afer burimit te lumit Molish.

Mbas Terpanit 25 km vendi fillon e me i shkret me rrug me shum kthesa. NJe rrug ketu afer nje mali ne Polican lidhet me rrugen qe te con ne Kelcyr. Rruga i afrohet kufirit administrativ te Beratit, dhe hyn ne rrethin e Tepelenes me malet e Trebeshines perball

Mbas Buzes rruga fillon te zbres per ne luginen e lumit Deshnice, deg e Vjoses, qe muron nga malet e Trebeshines. Rruga eshte me e mire dhe bashkohet me anen e lumit ne fshatin Ballaban. rruga mbas 12 km futet ne rrethin e Permetit dhe Kelcyren.

Kelcyra ka rrenojat e nje fortese Turke, e ber nga ta tu rezistonte bejlerve ketu dhe per te kontrolluar luginen e lumit. qysh nga kohet Romake kjo rruge ka qen me rendesi ushtarake.

Ecen pergjat maleve te Dhembelit qe siper Permetit zen lartesin 2050m. Mbas 8 km nje rrug ne te majt per ne verilindje te con ne fshatin Frasher (17km) ku buron dega e lumit Vjos, Lengarice,

Frasheri eshte emeruar mbas vellezerve Frasheri (Abdul, Naim, Sami) intelektual te shek 19 dhe anetar te levizjes Rilindja. Shkrimet e tyre luajten rol te rendesishem ne identifikimin e Shqiperis, si dhe si antar te Lidhjes se Prizerenit. Ata gjithashtu perkujtohen me nje statuj bronxi ne qender te Tiranes. Fshati eshte i perzier me Mysliman; Ortodox dhe Vllah.

NJe shtepi e restaurur ne fshat eshte ber muze per vllezerit Frasheri. Mbasi kthehesh ne rrugen kryesore mbas 7 km arrin ne Permet. Ketu ne mezhden e malit prapa qytetit (Guri i Qytetit) jan rrenojat e nje fortese mesjetare.

Rruga vazhdon 27 km pergjat lumit Vjose dhe posht Maleve te Nemerckes. Dhe mbas 16km vin qyteti i Leskovikut, ku ka disa shtepi bejleresh te shek te 19. Ai ka qen qytet i rendesishem ne kohen Otomane. Komisioni i ndarjes se kufijve mbasi kishin ndenjur ketu ne Tetor 1913 vendosi ne Dhjetor 1913 ne Protokollin e Firences qe ky qytet i kalonte Shqiperis.

Mbas Leskovikut rruga hyn ne qafen eBarmashit, nga ku malet e Gramozit duken ne juglindje.

USHTRIA DEMOKRATIKE GREKE (ELAS) MBASI U MUND NE BETEJEN E GRAMOZIT NE 1949 U TERHOQ PERGJAT KETIJ MALI. Ne qafen e Barmashit eshte fshati i vogel i Boroves, sken e nje masakre nga gjermanet ne luften e II, ku te gjith banoret, perfshir gra dhe femij u qelluan reprezalisht per ndihmen qe i kishin dhen partizanve.

Mbas 12 km eshte qyteti i vogel i Ersekes kryeqender e rrethit te Kolonjes, zona me pak e populluar ne Shqiperi, Erseka u rrit si nje qytet shum i vogel ne shek e 18 me te njejten poullsi qe ka sot, rreth 4000 banor.

Mbas Ersekes rruga vazhdon ne te njejtin drejtim per ne Korce (44km ) neper Qafen e Qarrit, me pejsazhe te bukura te malit te Gramozit, Cukapecit (2523m) dhe me von Mali i Kuq siper Floqit. Me pas kalon fushen e Kolonjes, qe ka qen liqen ne lashtesi.

Mbas 33km kthehesh ne te majt dhe pas 14 vin fshati Vithkuq, vendlidje e Naum Vaqilarxhiut, bashkpuntor me vellezerit Frasheri ne organizaten Rilindja. Historia e Vithkuqit eshte e njejte me ate te Voskopojes. Ne Vithkuq jan tre kisha ku njera nga to, Shen Nikolla, ka fresko te punuara nga Zografi. Qyteti ka qen qender e rezistences kunder fashistve ku ishte dhe baza e brigades Qamil Panariti nen udheheqjen e Mehmet Shehut, e cila i kushtoj deme te medha Italianve ne betejen e vitit 1943

Oficeri Britanik i SOE-se, David Smiley pershkruan festimin e inaugurimit te brigades ne 1943, ne librin Albanian Assignment

Vllahet poqen nje dele ne hell, dhe hengrem me pilaf kishte shum raki cianti dhe birr: festimi u mbyll me te kenduar.

ndjek rrugen dhe vazhdon 18km per ne Korce



Korca dhe rrethinat



Nga Tirana -Elbasan 55km- Pogradec 89km- Korce 144km, nga Kapshtica 34km

Korca eshte 610 m mbi nivelin e detit. Edhe pse Korca ka qen djep i Levizjeve Nacionaliste Shqiptare popullsia eshte e perzier me Shqiptar, Grek, Vllah, Sllav dhe Magjyp. Miniera e qymyrit e Drenoves ketu afer ka punuar qe ne kohet Otomane dhe eshte me rendesi ekonomike.

Ne dalje te hotel Ilira, ne te majteshte zona e Pazarit te vjeter, shumica e te cilit u shkaterrua brutalisht nga skemat per rizhvillimin e qyteti ne vitet 70. Kjo lagje eshte demtuar seriozisht nga zjerret ne vitin 1822,1858 dhe 1879 dhe pershkrimet ne shtepit e sota tregojn se jan ndertuar ne vitet 1870. Korca ka qen qender e rendesishme per rruge karvanesh ne kohet Otomane dhe ne ate kohe qyteti kish jo me pak se16 hane. Sot kan mbetur vetem Hani i Manastirit dhe Hani i Elbasanit qe sot perdoren nga tregtar tapetesh dhe textiles. Ne qender te zones tregtare eshte nje kollon gur Turke.

Kthehesh majtas dhe ecen per te Xhamia e Mirahotit. Kjo eshte nje nga xhamit me te rendesishme per arkitekt ne Shqiperi qe daton nga viti 1494, me piktura te Mekes dhe Medines. Minareja ne jugperendim u demtua seriozisht nga termeti i shek te 18. Kopshti ne te cilin qendronte eshte disfiguruar nga hyrjet per ne tunelet e bera nga E.Hoxha qe i ndertoj te "mbronte" popullsin nga sulme berthamore ne find te viteve 60

Kthehesh per te hoteli e mer ne te djatht, kalon disa ndertesa administrative, perfshin ketu bibloteken e par e ndertuar ne Shqiperi, dhe ne te majt eshte nje ndertes e madhe katrore qe ka qen shkolla e par qe mesonte Shqip, e hapur ne 07 mars 1878 (dita kombetare e mesusve) nga Naim Frasheri , dhe afer kesaj shkolle eshte Shkolla e Vashave e para shkoll per vajzat e ndertuar ne 1891

Ne 1966 shkrimtari i librit Rilindja e Iliris, Dimfa Kuzak, shkruan kujtimet e nje nxenese e asj kohe.

Me prezantuan me nje grua plak e veshur ne te zeza, Evgjenia Pendavini, e cila me ze te ulet me tregoj se shkonte te shkolla e vajzave "SERVASTI QIRIAZI", grua kjo qe hapi shkollen e par Shqipetare per vajzat mbas shum opozimeve (kundershtimesh). Njezit na quanin te pafe dhe na gjuanin me gur, por ne nuk u dorzuam. Ajo shkoll dha shum ne zhvillimin e grave. Neve benim role e visheshim si djem. Me kujtohet vecanerisht Tregtari i Venecias dhe William Tell. Oh ca rremuje u ben per keto role. Gruaja e Pashait tha se keto jan akte permbytese!

Vin ne nje zon te hapur, ne te majt te te ciles, perball rruges, eshte nje ndertes moderne e perdor per zyrat e PPSH-se. Ne qender, siper rrugeseshte grupi i shtepive i ndertuar ne periudhen Otomane. Ne qender te tyre eshte Muzeu i Korces dhe zyrat e Institutit Arkeologjik Lokal, Me te gjetura arkeologjikene nga periudha prehistorike te gjetura ne Maliq dhe verdall rrethit te Korces, si poce dhee arm. Gjerat me me rendesi jan ne Tiran per siguri dhe nuk lejohet ti shikosh. Shoqeria e kultures Ilire me ate Greke jan temat kryesore te ekspozites. Muzeu eshte ndertes e tipit Otoman, me shum ndertuar prej druri.

Ne pjesen e siperme te qytetit eshte Muzeu i Artit Mesjetar Shqiptar, i themeluar ne 1980 dhe shumica e ekspozimeve nuk gjenden aty, pasi u jan mar kishave dhe xhamive ne kohen e levizjes anti fetare ne vitet 70 dhe pronaret e tyre duan qe tu kthehen.

Ne hyrje jan piktura te ndertesave fetare ne Shqiperi, dhe arkada e xhamis se Kavajes. Ne hollin kryesore jan tulla te kohes Bizante dhe Otomane.

2km ne lindje te Korces neper rrafshin e Dishnices eshte fshati Barc. Ketu eshte gjetur nje tumul (varrim) i Epokes se von te Bronxit, 41m ne diameter, qe mbante 200 varre. Varrimet kan vazhduar per 3 shekuj gjer ne 850 PK. Varrimet me te hershme kan bizhuteri, stoli ari dhe bronxi, dhe artikujpocerie Devolli.



Rrethinat e Korces



Voskopoja 21 km nga Korca. Te shkosh atje mer nje rrug ne perendim te Korces, kalon Termocentralin dhe futesh ne zonen e fshatit te Poshtem 3km dhe Goskovo 3 km te tjer ku kthehesh majtas per ne Voskopi rreth 6 km te tjer, dhe mbas 10 km ne lartesin 1145m eshte Voskopoja

Ne Voskopoj dallohen rruget turke te shtruara me kalldrem. Ne qender eshte kisha e Shenkollit, me e bukura ne kete pjes te Shqiperis. Shumica e banoreve jan Vllah dhe eshte dicka e rrall te degjosh gjuhen e ketij minoriteti dhe zakonet e tyre.

Vllahet jan njerez barinj qe jetojn ne zonat malore te Shqiperis, Greqis,ish- Jugosllavis dhe Bullgaris. Ne gjuhen e tyre ata thirren Arumun, nga greket Kucovllah, nga sllavet Cincar dhe nga Shqipetaret Coban. Ata flasin nje gjuhe me prejardhje Latine. Besohet se ata jan pasardhesit e legjoneve te mbetur ne Ballkan. Ne 1888 gjermani Vllaholog, Weigand, numeroj 373 520 Vllah ne te gjith Ballkanin. Vllahet kan emigruar ne qytete dhe thuajse ekan humbur gjuhen,POR NE SHQIPERI ATA KAN PATUR ME PAK REPREZALE KULTURORE SESA NE GREQI, DHE NE SHQIPERI GJUHA E TYRE KA MBIJETUAR NE SHUM ZONA. Vllahet kan disa tipare fizike te ndryshme nga Shqiptarer p.sh jan zakonisht te shkurter, te erret , me sy te zinj te gjer.

Kulla e Shenkollit u ndertua ne 1936, ndersa nje mbishkrim ne mure tregon se kisha eshte ndertuar ne Qershor 1721 dhe Shtator 1722. U dekorua nga piktori i famshem David Selenicane 1726 me dy ndihmesa nga familja e tij, Kostandin dhe Kristo. Piktura ne murin jugor tregon ngjarje nga jeta e Shen Gjonit, ne murin perendimor jan Kryqezatat, me fresko ne hyrje qe tregon skena nga Apokalipsi, ne stilin e piktorve korcar Athanas dhe Kostandin Zografi. Afer altarit ka disa piktura te shek te 18.

Kisha te tjera ne kete vend ose jan te mbyllura ose perdoren per bujqesi. Kishat e Shen Mihalit dhe Shenmerisjan ne veriperendim te fshatit. Dy kisha te tjera jan kisha e Shen Athanasit dhe manastiri i Shen Gjon Pagezuesi, e cila ka piktura te shek 18 te bera nga Kostandini i Beratit.

Kthehesh ne Korc nga e njejta rrug.



Mer rrugen kryesore per ne Ersek per rreth 4 km dhe kthehesh ne te majt e ecen per 3 km. Ketu ndodhet fshati Boboshtica ne rrez te malit te Kuq. Fshati eshte i njohur per mena. Shum nga banoret jan sllav dhe flasin dialektin Maqedon por ka dhe vllah dhe grek. Posht ne perendim jan kishat e Shen Dhimitrit dhe Shen Gjonit. Kisha e Shen Gjonit eshte e vogel, vet 10m e gjat dhe 6 m e gjer. Mendohet te jet ndertuar ne shek e 13. Fresko ne muret e nartheksit tregojn skena ngajeta e Shen Gjonit. Ne aps jan pikturat e Virgjereshes dhe Baballaret e Kishes. Afer kishes eshte ikona e famshme e Shen Gjon Pagezuesi. Punime te ndryshme i jan bere kishes por nuk ka evidenca se kur, mondohet se jan kryer disaa punime ne gjysmen e dyte te shek 15, dhe disa piktura mendohet jen ber ne shek e17.

Shen Dhimitri eshte gjithashtu i vogel ne fund te fshatit. U ndertua she u pikturua ne shek e 17. Pikturat tregojn jeten e te Shenjtve, Kryqezimin, Martirizimine Shen Llazarit, Shen Kostandini me dhe Helena me Krishtin, dhe ne veri eshte hyrja e Krishtit ne Jeruzalem, Kryqezimi, Virgjeresha dhe Shen Petrua i Aleksandris.

Kthehesh ne Korc ne te njejten rrug.



Mbroje eshte nje fshat i vogel 5 km ne kodrat ne jug lindje te Korces, dhe ka kishen e bukur Kisha e Ristozit. Fshati eshte ne drejtim te rruges per tek miniera e Drenoves. Ne malin Morav siper fshatit jan gjetur rrenoja muresh Ilir. EMRI I FSHATIT E KA ORIGJINEN GREKE , NGA EMPORIO, dhe mendohet te ket qen qytet tregtar.

Kisha eshte e ndertuar me gur e tulla. Ka portretin eJezusit duke hyr ne Jeruzalem. Mbishkrimet tregojn se kisha ka qen egzistente ne 1389 dhe shum gjera tregojn se eshte ndertuar ne 1300. Freskot ne murin perndimor jan nga shek i 17.

Drenova eshte afer ketij fshati i banur pothuajse me minator qe punojn ne miniern ne qymyrit siper fshatit, qymyri i te ciles perdoret per TEC-in e Korces dhe Maliqit. Siper minieres eshte Parku Kombetar i Drenoves i perdorur per gjueti nga udheheqja nen komunizem. Pylli eshte i pasur me fazan dhe vecanerisht arinj te eger.

Kthehesh ne Korc nga e njejta rrug.





KORC-QAF THAN



Korc-Maliq 13km-Pogradec 40km - Qaf Than 33km



Le Korcen per ne rrugen per Pogradec e cila kalon ne pellgun e Korces. Shamolli eshte nje shembull ku te gjith jan Shqiptar pervec pak Vllahve. Ai ndodhet ne mes te pelgut, nga rruga kryesore mer rrugen ne te djatht qe te con ne BULGAREC 3km me tutje Shamollit. Ndryshe nga Shamolli shumica ketu jan sllav. Ato thirren nga Shqiptaret Bullgar megjthate ata flasin dialekt te Maqedonishtes, te ngelur ketu nga ardhjet e sllaveve ne kete rajon si barinjme dele dhe dhi, gjithashtu dhe nje dialekt i Serbishtet dhe mendohet se kan ngelur ketu nga koha e Stefan Dushanit apo nga ushtar serb qe u terhoqen nga Shqiperia ne 1916.

Nga e njejta rrug kthehesh ne rrugen kryesore.

Mbas 12 km vin Maliq vend i ish kenetes me te njejtin emer gjer ne fund te viteve 50. Ketu jan gjetur evidenca jete neolitike dhe te epokes se bronxit kur u tha keneta. keto zbullime jan te rendesishme pasi tregojn evidenca te kultures Ilire ne epoken e Bakrrit. Mure Ilire jan gjetur ne kodrat siper pellgut mbi qytet.

Maliqi eshte qendra eprodhimit te panxharsheqerit.

Mbas 10 km rruga te con ne fshatin Plasa, aty eshte bashkimi i rruges Korc-Kapshtic (pik kufitare me Greqin ) qe kalon neper Bilisht (23km )

4 km nga Bilishti ne rrugen per te Prespa e vogel eshte fshati Tren i shtrir posht mezhdes Pamja e shkembit te Spilese. Gerrmiget ketu ne shpella ne vitet 1966-67 kan nxjer evidenca vendbanimesjh te epokes se Hekurit, kultura Maliqi II, si kocka dhe qeramika. Piktura te epokes se hershme te hekurit si me kalores me qen te dal per gjueti, punime arti me te hershmet te gjetura ne Shqipei. Rrenoja qeramike trgojn lidhjet tregtare me greqin gjat Periudhes Gjeometrike.

5 km ne jug te Bilishtit eshte fshati Kuc. Punime arti Ilire te rendesishme jan gjetur nga gerrmimet e bera ne Kuci i Zi ketu afer, qe tregojn zhvillimin e e avancuar te metalurgjis ne zonen e Korces ne kohet prehistorike. Keto lloje ketu mendohet te parfaqsojn shperndarjen jugore te materialeve kulturore Glasinac-Mat. Dy varret ketu kishin 5 shpata, thika, hanxhar, heshta dhe shigjeta. Dinastia sunduese ketu mendohet te ket patur ne kontroll fortesat ne zonen e Korces perfshir ketu ajo e Symizes, Bellevode, Bilishtit ne perendim dhe te trenit ne lindje, e cila kontrollonte Gryken e Ujkut qe te conte ne Prespen e Vogel.



Ne Bilisht ndjek rrugen ne veri qe nga ku 5km eshte liqeni Prespa e Madhe.

Ne qender te ketij liqeni ndahen kufijt e Shqiperis, Maqedonis dhe Greqis. Kjo zone eshte zona e fundit ebanuar me pelikan Dalmat dhe zogj te tjer te rrall, dhe manaxhohet nga UNESK. Ne lindje eshte mali i Peristerit. Mbsi eshte 1000m mbi nivelin e detit eshte shum vend i ftoht. Mezhdat perreth liqenit kan shum shpella me varre te vogla, shpesh plot me lakuriq nate.

Si rezultat i nje termeti disa vite me par ka hapur shtratin e liqenit dhe ka disi renie ne nivelin e tij.

Nga Gollomboci duket ishulli i vogel me pyll i Golemgradit, afer kufirit midis 3 vendeve. Ky ishull iu dha si dhurat Mbretit Aleksander i Jugosllavis nga mbreti Kostandin i greqis para se te fillonte lufta. AFER KUFIRIT ME MAQEDONIN MIDIS LIQENIT PRESPA DHE OHER ESHTE KISHA E SHEN NAUMIT QE JU DHA JUGOSLLAVIS NGA MBRETI ZOG I . Ne ujarat Shqiptare eshte nje tjeter ishull i vogel, Maligradi, me nje kish te shek 14. Ne fshatin Tresten eshte nje shpell me fresko te shek 12. .

Ne veriperendim te Maliqit nje rrug te con per ne fshatin Lozhani (19km ) vazhdon per ne Strelce rrug kjo qe te con ne Gramsh dhe Elbasan.

Rruga vazhdon ne veri lindje. Pasi kalon gryken e Stropces, rruga zbret per ne liqen dhe Pogradec. Ne periudhen komuniste liqeni quhej liqeni i Pogradecit por tani thirret ne emrin origjinal.

Pogradeci ka nje nga minierat me te medha ne Europen Lindore me kompleksin gjigand te hekur-nikelit 2 km ne malin ne veri te qytetit. Ketu eshte terminali i hekurudhes qe vin nga Rrogozhina. Hoteli ane liqenit eshte qendra e qytetit. Perball hotelit eshte nje muze i vogel ku ndodhen gur varresh Romak dhe grek te ekspozuar ne oborr, dhe gjera antike te gjetura ne kete zone.

Liqeni i Ohrit 347km katror. Besohet te ket qen ne egzistenc te pavarur nga liqeni i Prespes, edhe ne kohet Ertiratiane. Ai eshte liqeni me i thell ne Ballkan me nje thellsi prej 310m. Liqeni ka qen me i madh ne epoken Pliocene, dhe filloj te thahej mbasi Drini i Zi filloj te vershoj ne drejtim te Struges, pothuajse ne te njejten rrug qe eshte edhe sot.



Ne 100 vjetet e fundit ndryshe nga Prespa, niveli i tij eshte ne rritje per shkak te depozitave te reres ne Drinin e Zi dhe sepse njerzit kan kapacitet te kufizuar ta thajn. LIQENI I OHRIT ESHT I PASUR ME PESHQ, VECANERISHT NJE LLOJ TROFTE, QE GJITHASHTU GJENDET NE LIQENIN PRESPA DHE LIQENIN BAJKAL NE SIBERI. NE KOHET OTOMANE KISHTE KORRIER TE VECANT QE I CONIN KETE LLOJ KESHKU SULLTANIT NE KOSTANDINOPOJ.



Rreth kodrave ne te tre vendet jan gjetur vendbanime Ilire. ME E MADHE AJO E GJETUR NE TREBENISHTE NE MAQEDONI, KU U GJETEN NJE NUMER I MADH MASKASH ARI ILIRE DHE BYZHUTERI TE TJERA NE NEKROPOLIN, TANI NE EKSPOZIM NE BEOGRAD.



Le Pogradecin dhe mer rrugen per ne veri, mbas 6 km ne kodrat e fshatit Memellisht eshte nje minier kromi, vazhdon per ne Udenisht 9 km fshat ane liqenit dhe Lini 27 km.

Lini modern eshte i njohur per rendesin arkeologjike dhe plazhin e bukur. per te arritur te qendra arkeologjike, ecen pergjat fshatit gjersa rruga ndahet ne dy drejtime. Mbas 400m esht nje repart ushtarak dhe vazhdon siper per ne pjesen jugore te akropolit. Ne maj jan rrenojat e tuneleve modern ushtarak, dhe rrenojat e nje muri antik. Ne qender eshte nje cistern e shek te 4 rreth 3 m e thell, si dhe kalldreme romak dhe bizantin. Muret jan pjes e rrenojave te nje kishe e shek te 6. 8 mozaik u gjenden ketu te cilet tregonin peshq, zogj uji,dhe blet. Kur eshte ndertuar Lini mendohet te ket qen ishull. Themelet e kishes tregojn influenc Egjyptiane dhe Siriane. Ajo kishte nje aps te vetem ne fund ne anen lindore, dhe konce te shtuara ne muret e jashtem ne ailet verior dhe jugor.



Vazhdon rrugen per ne veri perndim per ne Perrenjas. Posht eshte tuneli hekurudhor, rreth 8 minutaudhetim me tren. Mbas 4 km kthehesh majtas dhe shkon per ne piken kufitare me Maqedonin ne Qaf Thane.





TIRANA DHE RRETHINAT



Nga aeroporti Rinas rreth 30 min me makin. Rruga kalon nepe Kamez 6km dhe Tirane 16km .

13 km nga Kamza eshte fshati Priska. Ketu ka qen shtepia e familjes Toptani dhe ka qen qender e rezistences kombetare gjat negocimeve midis Zogistve dhe Ballistvene vjeshten e 1943-it. Kryetari Ihsan Toptani kishte lidhje te ngushta me misioneret ushtarak Britanik dhe u evakua nga Shqiperia bashk me Abas Kupin ne fund te luftes.



Sheshi Skenderbeu dhe rrethinat.

nNe formen prezente Sheshi Skenderbej eshte i teri krijim i periudhes komuniste. . Ai shtrihet ne bazat e planit te zhvillimit te qytetit midis 1952 -1956. Gjat luftes tre javeshe midis gjermaneve dhe partizaneve sheshi pate deme ne ndertesa me vlera historike si Xhamia e Sulejman Pashait. Para se te fillonin punimet per rindertimin e qytetit pjesa perendimore e sheshit ka qen lagja e pazarit ku ne cep ishte ambasada Britanike. Statuja 17m e lart e veshur ne are e E.Hoxhes ishte e vendosur ne territor Britanik.

Deri ne 1990 sheshi ka qen pa trafik.

Ne anen lindore eshte Pallati i Kultures i cili u kompletua ne 1956 me dizenjo Sovjetike. Ketu eshte holli i koncerteve, Opera Kombetare, qe mban 1100 vet, kinema. Tenoret Shqiptar jan kengetar te stervitur, biles edhe ne komunizem ata kerkoheshin nga shtepi operash ne Itali, dhe kan qen nga Shqiptaret e par te dilnin jasht shtetit.

Afer kesaj ndertese eshte Bibloteka Kombetare. Ajo u ndertua me ndihmen e filantropistes Britanike dhe mike e Shqiperis, Zonja Karnarvon, ne 1920. Hyrja eshte perball Xhamis se Et'hem beut. Libraria eshte riorganizuar duke hequr 100 libra Marksist-Leninist.

Pas Pallatit te Kultures ne pjesen veriore te sheshit eshte hotel Tirana. Ai ishte ndertes me e madhe ne Shqiperi, me 15 kate dhe 324 dhoma. Ai u hap ne 1979 dhe ka atmosferen e ndertesave te ndertura ne kete kohe ne Europen Lindore.

Mbas 300m ku ka qen e ashtuquajtura Gropa e Sedilit(investitor Kosovar ) so ngrihej hoteli i par Sheraton ne Shqiperi por investitori u arrestua ne Zvicer. Ne ane te hotelit eshte rruga Bardhok Biba ku argjendar nga kosova jan vendosur. Dyqani i dyt ne te djatht, qe tani eshte nje foto-shop, ka qen tabakeria Flora ku E.hoxha punonte kur ishte si klandestin komunist ne Tirane, mbas lufte u be dyqaan librash i dores se dyte, pati shkatrrime ne 1991 gjat revoltave. Rruga tjeter ne te majt eshteRruga e Barrikadave. Rreth 500 m ne kete rrug ne te majt eshte nje shtepi otomane me punim druri nga jashte qe eshte kthyer ne muze.

Rruga kryesore qe te con ne verilindje te qytetit eshte rruga B.Curri. Rreth 500m eshte Medreseja qe nen komunizem ka qen e perdorur ndertes administrative spitalore.



Kthehesh te sheshi, kalon rrugen tek hotel Tirana per tek Muzeu historik Kombetar. Hyn hollin e madh dhe kthehesh majtas. Kthehesh majtas pergjat hyrjes se hollit, perball eshte Holli i Historis se Lashte.

Ky seksion i muzeut ka gjera historike te kohes Ilire. Keto pjes te kultures historike jan filli i historis se popullit Shqiptar. Ekspozita perfshin arm guri te perdorura per gjuetigjat periudhes paleolitike , me koleksione te mara nga Xara dhe Shenmeria ne Sarand, Dajti, dhe nga shpellat e Trenit(Korce)

Epoka Neolikeperfaqsohet me vegla guri, kocka, brir kafshesh, bizhuteri, objekte kulti dhe pikturime ne gur.

Midis objekteve te Epokes se Bronxit eshte nje ene me dy vesha e njojtur si Ene Ilire qe daton nga fundi i epokes se Bronxit dhe lindja e kultures indigjene ilire. Midis te gjetura me rendesi nga epoka e bronxit jan edhe shpata te tipit Adriatik, me dy tipet kryesore te njojtur si Shqiptare Dalmate dhe Shkodrane, ene Miceniane, shpata Kelte dhe kamet Egjeane tregojn shkembimet me fiset fqinje.

Ne fillim te mijvjecarit te fundit PK dolen vegla hekuri. Nje numer i madh varresh Iliriane jan zbuluar ne te gjith vendin. Ne ate kohe Iliret banonin nga lumenjt Drave dhe Save ne veri, Gjiri Ambakia(Arta) ne jug, Vardari ne lindje dhe rigjet e Jonit dhe Adriatikut ne perendim.

Shek i 6-5Pk pa urbanizimin e qyteteve Iliriane. Ng periudha 4-1 Pk kan mbijetuar modele kafshesh dhe frutash, dhe zoti i Abundances, ne bronx dhe gur.

Holli Mesjetar

Zhvillimi i mardhenieve midis Arberis dhe fqinjve vecanerisht Venecias tregohen ne nje harte ketu. Gjat kesaj periudhe shkembimesh u themelua kombi Arber. Emkspozita ketu ka dokumente tregtare ne Latinisht.

Dhomat gjithashtu kan materiale nga keshtjellat e Durrsit, Prizrenit dhe Beratit. Midis pikturave ne ekspozit jan ikonat e Tre Xherarkve (shek14) dhe Shen Gjorgji (shek 15) gjithashtu Epitafi i Glavanices (1373)e gjetur ne Berat. Kjo dhom ka gjithashtu mbishkrime ne gur e shek te 13 te kohes se Mbreteris se Arberis Progrone.

Ne dhomen tjeter eshte nje hart qe tregon pushtimin Turk qe mbaroj ne shek e 15. Ringritjen Shqiptare dhe Betejen e Fush Kosoves (1389) jan te paraqitura ne dy harta te tjera dhe tregon aleanncen e princve ballkanik kunder Turkut. Fushata e rezistences e Udhehequr nga Skenderbeu ze pjesen tjeter te kesaj dhome me harta dhe shkrime nga Beselidhja e Lezhes (1461). Ketu eshte kopia e shpates dhe mburoja e Skenderbeut; origjinalet jan ne Muzeun e Armeve ne Vien. 28 betejat e Skenderbeut tregohen ne hart , nga keto ai fitoj 25.

Ne qender te hollit eshte piktura e ber nga Fatmir Haxhia qe tregon Skenderbeun dhe luftetaret e tij para se te hyn ne betej. Ketu jan rreth 1000 punime ne 21 gjuhe qe tregon lidhjet e tij me te huajt.

Holli i dyt mbulon pjesen e historis nga fundi i shek te 16 dhe fillimi i shek te 19. Ne kete holl jan piktura qe tregojn vazhdimin e rezidences se Shqiptareve mbas vdekjes se Skenderbeut. Nje dhom tjeter eshte e dekoruar me veshje tradicionale dhe arme nga veriu i shqiperis.

Ne dhomen tjeter ka gjera nga periudha e von Otomane shek 17-18. Artitektur e mar nga kishat e xhamit , dhe ketu jan ikonat eOnufrit shek i 16 dhe David Selenices shek18, dhe nje koleksion armesh argjendi.

Holli i Rilindjes (1831-1912)

Holli i katit te kater fillon me bashkimin kombetar dhe perfshin sklupturen e Agim Lokaj nga Prishtina. Armatime filluan te shtohen ne kete periudh. NE PRIZEREN P.SH PRODHOHESHIN 10 000 ARM NE VIT. u zhvillua tregte e jashtme dhe e brendshme ne kete kohe. Tregtaret shqiptar udhetonin deri ne Londer, Madrid, Marsej, Egjypt dhe Odesa. ekspozita tregon harta, fotografi dhe arme. Ne cep ne te djatht te dhomes eshte nje ekspozit e kostumeve popullore nga e gjith Shqiperia

Ne cep te dhomes eshte ekspozita kushtuar vellezerve Frasheri qe luftuan per lirin e Shqiperis. Gjithashtu skulptura e Ismail Qemalit e ber nga Odise Paskali.

Holli i Pavarsis

Kjo ekspozit tregon dokumente te qeverris se Vlores.

Nje seksion tregon arm, fotografi dhe objekte te tjera qe u perkasin patrioteve qe luftuan ne Vlor kunder Italianve ne 1914 dhe nga Kongresi i Lushnjes.

Perpjekjet e patrioteve shqiptar per demokratizimin evendit ne 1920-1924 jan te ekspozuara me fotot e Avni Rustemit, Jani Minga dhe Luigj Gurakuqi.

Holli i koheve te sotme

Ky holl ka qen mbyllur ne kohen kur ky liber eshte shkruajtur.



Ne ane te sheshit eshte Monumenti i Skenderbeut. Ai perfundoj ne 500 vjetorin e vdekjes se Skenderbeut ne 1968 dhe u dizenjua e u be nga skluptoret Odise Paskali, Andrea Mano dhe Janaq Paco. Ai qendron ne nje kopesht ne jug te te cilit jan ndertesat e Ministrive ne stil Italian te ndertuara ne vitet 30 nga Zogu.

Ne perendim te Monumentit eshte banka Kombetare Shqiptare. Mbrapa saj eshte Teatri i Kukllave. Ne lindje eshte Xhamia e Et'hem Beut. Ajo eshte ndertuar midis 1794-1821. Domi u kompletua ne 1807. Dhomaku lutesh u mbarua ne 1820 dhe u rinovua ne 1870.

Mbrapa statujes se Skenderbeut eshte Shetitorja Deshmoret e Kombit qe te con te Universiteti.

Mban ne te majt te rruges dhe kalon zyrat e Minstrise se Puneve te Jashtme dhe Ministris se Puneve te Brendshme, mbrapa te cilave kan qen zyrat e Sigurimit, Ne anen tjeter te rruges jan zyrat e Ministris se mbrojtjes. Kalon Rrugen Myslym Shyqri ku mbrapa ish statujese Leninit e ber nga Rusi Tomski eshte Muzeu i Arteve Moderne Shqiptare. ai u hap ne 1976. Ne anen tjeter te rruges ka qen statuja e Stalinit e ber nga skluptorja Shqiptare Kristina Koliaku.

Mbas Galeris eshte Hotel Dajti, nje ndertes e vjeter qe ka qen qender e bashkpunimeve intriguese gjat luftes se II Botrore. Nen komunizem ai perdorej zakonisht nga te huajet, ku dallohej vigjelenca e Sigurimit mbi diplomatet, politikanet dhe gazetaret e huaj. I ndertuar ne vitet 30 u rregullua nga Sovjetiket nen komunizem.

Perball Hotel Dajtit eshte Parku Publik. Dyshohej te ishte vendi i varreve sekrete te britanikeve te vrar gjat luftes seII botrore, dhe gerrmimet ne veren e 1992 nuk nxoren gje.

Mbrapa Hotelit kalon lumi Lana qe buron nga mali i Dajtit. Ne te majt eshte e ashtu quajtura Piramida kushtuar E.Hoxhes. Ajo u hap ne 1988 ne 80 vjetorin e lindjes se tij dhe qe dizenjuar nga e bija e tij arkittekte, Pranvera. Ndertesa tani eshte kthyer ne qender konferencash dhe tregti nderkombetare. Pjens nga kati i Par u mor nga ondacioni Sorrosper te hapur qender kursi per kompjuter.

Perball Memorialit, ndjek lumin dhe mbas 1km vin shtepia e ish Ekspozites Shqiperia Sot qe tani ekspozohet Muzeu Kulturor Popullor



Seksioni i Parka, punime druri, ene guzhine, cibuqe duhani. Ne anen tjeter ka vegla muzikore, perfshi ketu, daulle, cifteli, lahuta dhe tamburine. Mbas ketyre jane punime bakrri

Seksioni i II tregon jeten qytetare, i perqendruar ne punime artizane. Harta qe tregojn zhvillimin e qyteteve ne lashtesi, mesjet dhe ditet tona.

Seksione i III tregon jeten fshatrare, vegla pune, armet e barinjve.



Vazhdon poshte, kalon bulevardin Marcel Kacin, dhe gjendesh para nderteses se Parlamentit. Te shetitorja Deshmoret e Kombit eshte pallati presidencial, nje ndertes kater katshe. Rreth 150 m me posht rruga te con te ish shtepia e E Hoxhes, ndertes moderne katrore me nje kopesht te bukur. Perball saj ne anen e majt eshte ish shtepia e M Shehut.

Kthehesh te Bulevardi nga e njejta rrug. Ne nje kopesh ne te majt jan statujat prej bronxi e vellezerve Frasheri. Ndertesa tjeter ne cep te rruge Ismail Qemail eshte ish ndertesa e KQPPSH-se qe tani eshte mar nga Minstria e Financave.



Tirana Jugore



Ne kete pjes te qytetit eshte Parku, Universiteti Muzeu Arkeologjik, Pallati Brigadave, Varrezat e deshmorve, dhe pallati rizidencial i presidentit.

Ecen pergjat rruges Labinoti per ne drejtim te Elbasanit. Ne te majt eshte ndertesa Italiane te stilit Renaissance (Rilindja) ku ka qen ambasada Italiane, tani ndodhet ambasada Amerikane. Rreth 300 m me posht ne te majt esht ambasada Italiane, nje ndertes me struktur neo-klasike. Posht ne nje rrug te vogel ne te djatht eshte Ambasada Rumune. Pasi kalon universitetin nje rrug ne te majt te con te Varrezat e Deshmorve. Ne te djatht te rruges eshte Rezidenca e Presidentit (ndertes e ndertuar nga Zogu dhe e zgjeruar ne komunizem)

Varrezat e deshmoreve

Ne keto verreza shumica e udheheqsve komunist jan hequr. Ne keto varreza dominon nje permendore e stilit komunist mirpo terheqse Monumenti Nen Shqiperi djke mbajtur pishtarin e lirise. Tek rruga Frong Bardhi eshte kopshi zologjik.

Ne fund te Bulevardit eshte Universiteti. Deri ne 1957 Shqiperia ishte i vetmi vend ne Europ pa Universitet. Kur u hap kishte 8 fakultete me 68 deg te ndryshme. Pas Universitetit eshte Muzeu Arkeologjik mbas stadiumit Qemal Stafa. Qemal Stafa (1920-1942) eshte hero kombetar, ne periudhen komuniste dita e vdekjes se tij ,5 Maj, perkujtohej si dita e deshmoreve te kombit. Stadiumi me emrin e tij u ndertua ne vitet 50 dhe u zgjerua ne 1970 dhe mban rreth 20 000 vet.

Muzeu arkeologjik ka rreth 1800 objekte te gjetura ne pjes te ndryshme te vendit.

Dhoma 1 ka koleksione te epokes se Paleolitike, Mesolitike dhe Neolitike; Dhoma 2 epoka e Bronxit; dhoma 3 epoka e Hekurit; Dhoma 4 ekspozon gjera te gjetuara ne Amantia, Desaret, Bylis dhe Epirin verior. Ketu gjithashtu ndodhet nje hart qe tregon vendbanimet ilire; dhoma 5 pjes ndertimesh Ilire; Dhoma 6 vend varrime Ilire, vecanerisht te shek 4-5 pas K; dhoma 7 kultura Arbereshe ne periudhen Romake; dhoma 8 vend varrime Ilire; dhoma 9 jeta Urbane dhe dhoma 10 qytete te Arberis.

Kthehesh ne sheshin Skenderbeu



Tirana Veriore

Ne kete pjes te qytetit jan selit e partis Republikane, Partis Social Demokrate, Materniteti, Hotelm Arberia, Zyrat e Gazetes Zeri i Popullit, Lagja e magjypve, Stadiumi Partizani. Ketu , ne rrugen Siri Kodra ,eshte edhe restoranti i Francez "Laigle Noir" i pari restorant francez i hapur ne qytet.

Ne te djatht perball stacionit eshte Rruga Reshit Petrela qe te con ne kompleksin industrial, 2 km me tutje ne Rrugen Bajram Curri, dhe Akademin Ushtarake. Ketu rruga Aleksander Moisiu te con per ne malin e Dajtit.



Tirana Perendimore

Le sheshin Skenderbeu ne te djath dhe ecen pergjat rruge Konferenca e Pezes, ne kete rruge jan zyrat e Adria Air, Malev (Hungareze). Ne te majte ku rryga kryqezohet me Rrugen Mujo Ulqinaku, eshte Katedralia Katolike, Ne periudhen komuniste kjo katedrale u kthye ne kino, Ajo eshte qendra e Organizates Bamirse "Nen Tereza". Ajo u shenjterua nga Papa ne Prill 1993. Perball Saj eshte nje xhami e vogel e ndertuar ne 1934.

Rreth 150 m me tujte ne te majt eshte Katedralja Ortodoxe. Rreth 400 m me tej ne te djatht eshte Muzeu Shkencave Natyrore. Ai u ndrtua ne 1948, dhe qe nga 1957 bashk me Universitetin eshte Institut Shkencash. Ai ndahet ne tre seksione qe mbulojn Botaniken, Zologjin dhe Gjeologjin, kjo e fundit me referenca te vecanta nga industria minerale Shqiptare.

Ketu jan 12 ekspozime bimesh te thataa te mara nga e gjith shqiperia. Shqiperia ka rreth 300 bim mjeksore qe e ben ate vendin epar ne bot, jasht vendeve tropikale, per eksportin e bimve mjeksore.

Seksioni zologjik ka dhoma per peshqit te mar nga liqinet e medhenj te Shqiperis, per zvarraniket, zogjt, kafsh gjitare. Ne c do dhome ka harta qe tregojn shperndarjen e llojit te qenies se gjall ne Shqiperi.



Ne kryqezimin me rrugen Skenderbeu eshte qendra Diplomatike. Ambasadat Greke, Gjermane dhe Egjyptiane jan ne krahun e djatht, ndersa ne te majt ambasadat Ceke Bullgare dhe Franceze. Ne fund ku rruga bashkohet me rrugen Kongresi i Permetit ne nje ndertes e tipit otoman eshte Ambasada Jugosllave. Kthehesh ne te djatht per te Sheshi Skenderbeu. Ne kete rruge mbas 400 m ne te djatht eshte Gjykata dhe me tutje Ambasada e Vatikanit.



Tirana Lindore

Kalon xhamin e Etem Beut ne te majt eshte kulla e sahatit, nje ndertes e tipit Turk e ndertuar ne vitin 1830. Rreth 100 m me tutje eshte Turbeja e Kapllan Pashait, varr Turk i fillimit te shek XIX. Te kryqezimi eshte statuja Partizani, monument qe perperkujton 127 partizan qe vdiqen ne luften per clirimin e Tiranes ne vitin 1944. Kthehesh ne te djatht, ne krahun e djatht te kesaj rruge ka qene xhamia e Sulejman Pashait, e ndertuar ne vitin 1614 dhe e shkateruar totalisht ne luften e dy boterore. Ne fund te kesaj rruge jan disa ndertesa te tipit otoman qe i perkasin fisit Toptani, perball saj eshte nje ndertes Italiane qe ka qene pjes e Rezidences mbreterore deri ne 1939. Gjate luftes ajo perdorej si zyrat e Gestapos. Tani eshte instituti shkenecor.

Kthehesh majtas ku ne cep eshte ura e Tagakave, ure e tipit Otoman e ndertuar ne shekXVIII. Kthehesh ne te majt per te rruga Xhorxhi Martini, ecen 5minuta dhe ne te majt eshte ATSH dhe Ministria e Punve te Jashtme. Te rruga Kristoforidhi eshte fortesa e Justinianit. Fortesa u ndertua nga perandori Justinian ne shek e VI, por mendohet te jet shkateruar nga pushtimet Sllave dhe cfare duket sot daton nga shek XVIII e rindertuar nga familja Toptani.







RRETHINAT E TIRANES

Keshtjella e Petreles e ndertuar ne perdhjudhen Bizantine rreth nje kulle antike siper lumit Erzen. Ndjek rrugen kryesore per ne drejtim te Elbasanit. Mbas 5km rruga fillon dhe ngjitet, kalon Erzenin ne fshatin Stermas mbas 10km. Mbas 2km kthehesh ne te djatht per ne fshatin Mulleti.

Mulleti u themelua ne shek e XVIII nga Sulejman Pasha Mulleti, themelusi i Tiranes. ne fshat eshte nje monumetn qe perkujton betejen e luftes se partizanve kunder Gjermanve. Ketu ndodhet edhe nje minier linjiti. Kthehesh ne te djatht dhe vazhdon 3km per ne koder ku ndodhet Petrela. Emri duket te ket perzerje Greke dhe Latine, nga Petra Alba, shkembi i bardhe. Ne qender te rrenojave ekzistente eshte kulla e vitit 500, rreth se ciles jan bere fortifikime Bizantine nga shekXI-XIV.

Gjat pushtimit Otoman, thuhet se keshtjella ka qene vend rezistenc e motres se Skenderbeut.



Teqeja Bektashiane e Tiranes, eshte afer kompleksit te blloqeve ne rrugen Ali Demi ne lindje te Tiranes. Teqeja eshte ndertuar ne vitet 20.

Ne pjesen jugore te teqes jan varret e dy Babave te Tiranes, Sali Dede(1876-1941) dhe Ahmet Ahmetaj(1916-1980) te rivarosur ketu mbas renies se komunizmit.



Peza eshte nje fshat i ulet fushor. Rreth 800 veta jetonin ketu ne vitet 1950, po popullesia u rrit me ardhjen e malesorve gjat kolektivizimit buqesor. tre fise dominojn fshatin, me rreth 200 veta ne secilin fis. Te ardhurit jan kthyer ne vendet e tyre mbasi tokat jan privatizuar.

Ne 16 shtator 1942, ketu u mbajt koferenca Nacional Clirimtare.



Mer rrugen per ne Elbasan, kalon ne fshatin Berzhita. Mbasi kalon minieren e Kolitit rruga fillon dhe ngjitet. Nje rruge e ngusht ne te majt te con ne luginen e Pllumbasit. Mbas disa minutash arrin ne qafen e Krrabes(1932m), nga ku duket mali i Tomorrit. Rruga zbret per ne Elbasan







KRUJA MATI DHE MALESIA QENDRORE





Tiran-Kruj



Le Tiranen nga rruga kryesore ne verilindje. Mbas 2 km kthehesh ne rrugen per ne fshatin Ferraj, dhe vazhdon per ne Kamez neper Babunj (2km ). Mbas 9 kmvin Kamza, banoret ketu jan kryesisht minator te minieres se qymyrit te Valiasit 2 km larg Kamzes. Mbas 2km nje rrug kthehet per ne Rinas.

Rinasi mbaroj ne 1958, me nje gjtesi prej 2760m, u ndertua nen mbikqyrjen Sovjetike.

Vazhdon pergjat rruges kryesor per ne Fush-Kruj, qytez e varur nga fabrika e cementos ne kete qytet. Ai shfaqet ne kronikat e shek te 16, i njojtur me emrin Ura e Zez, emer i ven nga lumi i Zi qe kalon ketu afer. Shumica e popullsis jan Shqiptar nga Kosova te shperngulur ne 1945. ne qender eshte monumenti Qerime Galices, heroine qe luftoj me 1920 kunder jugosllaveve.

Mbas disa km eshte fshati Kruj me citadelen me te njejtin emer. Ne lindje te Fush-Krujes eshte rruga qe te con ne Zgerdhesh, vendbanim i rendesishem Ilir, i cili ndodhet 5km nga Fush-Kruja ne lartesin 400m mbi nivelin e detit.

Ne pjesen e ulet te kodres jan themele shumkendshe te Kulles se sahatit Ilir. Kulla mendohet te jet ndetuar ne shek e 4 PK. Muri rethues esht 150 m me tre kulla mbrojtese ne interval 50 m-esh. Ne hyrje te mureve jan themelet e nje kishe te vogel.

Kthehesh ne Fush-Kruj per te vazhduar per ne Kruj



Kruj-Burrel dhe rrethi i Matit



Kruja eshte 610m mbi nivelin e detit ndersa keshtjella 548m. Ne jug dhe perendim te Krujes eshte fusha e lumit Ishem, ne lindje mali i Skenderbeut. Ne te majt ne hyrje te citadeles eshte nje pus Turk i shek 15, me dy luan ne ane te tij, dhe mbishkrime Turke te shek te 15 dhe 18. Ne citadel hyjet pergjat tunelit me gur. Ne te dyja anet jan dy kulla mbrojtese. Ne krahune djatht jan rrenojat e nje xhamie qe simbas thenieve popullore, ishte kish dhe Sulltan Mehmeti e ktheu ne Xhami pasi pushtoj qytetin. Perball saj nje rrugic te con tek muzeu. Kjo ndertes mbaroj ne 1982 e dizenjuar nga Pranvera Hoxha (e bija e Enverit). Le muzeun dhe ngjitesh ne verilindje ku eshte kulla e sahatit, e cila mendohet te jet pjesa e fundit e nje kishe mesjetare. Sipas legjendes ajo ka qen kisha e Skenderbeut, i cili falej ketu para se te shkonte ne betej. Mbasi turqit moren qytetin e rindertuan kullen dhe kthyen ne kull sahati. Muret verior jan rinderrtuar ne periudhen turke me brima per arm zjarri. Kjo pjes u rindertua mbas termetit te 1617, dhe pjeserisht i demtuar nga kryengritjet Shqiptare ne 1832.

Ne pjesen perendimore jan disa monumente te demtuar pjeserisht ose plotesisht, ne te cilet jan edhe banjot turke. Ne pjesen perendimore te mureve eshte Kulla e Dollmes, ne krah te se ciles eshte Teqeja Bektashiane 10 m katrore, e ndertuar ne 1789.

Ne shek e kaluar ka patur rreth 80 shtepi brenda citadelit, ndersa sot rreth gjysma e ketij numeri



Le Krujen dhe mbas 3 km shkon ne rugen kryesore. Kthehesh ne te djatht dhe vazhdon per ne Lac pergjat fushes qe ka qen kenet. Mbas 16 km eshte qyteza e Mamurrasit dhe 8 km me tej Laci. Ne te djathte eshte fabrika e superfosfatit e ndertuar nga Kinezet. Ajo u mbyll ne 1990.

Nje rrug ne te majt te con ne bregdet te Patoku (9km) .

Ne Milot rruga takohet me lumin Mat. Kthehesh djathtas per ne Ulez dhe Burrel Duke ndjekur krahun e majt te lumit ne drejtimin lindor.

Tek ura kryesore rruga ne drejtim te veriut neper Mirdit te con ne Rubik 17km dhe Puke 78km. Mbas 44 km ku rruga ndjek rrjedhen e lumit Fan, nje rrug ne te djatht te con ne minieren e Spacit 15 km. Ketu ka qqen burgu politik ne periudhen komuniste.

Spaci me nje popullsi prej 1500 deri 4000 vet, kishte 32000 burgaxhinj qe punonin ne minieren e bakerr-pyritit. Ne kushte shum te keqija jetese, me pak ushqim, dhe te detyruar te punonin rend, keta burgaxhinj shpeshher thyenin kembe apo duar mos te shkonin ne pun. Klima e keqe gjat dimrit perdorej si pjes e ndeshkimeve, duke futer ofenduesit ne nje kafaz druri lakuriq siper lumit. Ne maj 1973 burgaxhinjet u hodhen ne revolt dhe sukseshem moren minieren nen kontroll. Shum u egzekutuan pasi policia e percau kryengritjen. Kampi u mbyll ne 1990.

Kthehesh ne rrugen kryesore, dhe vazhdon 53 per te bashkimi i rruges Puk-Fush Arez.

Mbas 6km rruga kalon lumin e Shqopetit. Ne fshati Shqopet jan rrenojat e dy citadelash Ilire me mure te ulta Ilire.Vazhdon rrugen 21 km per te vau hidro elektrik i Ulezes. Ky liqen mban 240 milion m kub uje , 150 m e larte, me nje nxjerje kw vjetore ne 120 milion kw. Ne periudhen komuniste quhej Frederik Engels, mer krahun e djatht per ne Burrel

Burgu politik Ne Burrel u ndertua nga Zogu, dhe u mor nga komunistet qe e kthyen ne kamp pune. Tani eshte kthyer ne muze. Ketu ka vdekur Kryeministri i Zogut, Koco Kota, pas lufte. Para lufte ai perdorej nga ushtaret italian si stall kuajsh. Ne bisedat Shqiptare Burreli nenkupton ferr.

Ai shtrihet ne pjesen jugore te qytetit. Blloku qendror i qelive eshte rreth 180 m i gjat, dhe burgu mbante rreth 150 vet. Keto 28 qeli jan nga 6 m kub dhe temperatura ne dimer arrin -12 grad. Burgaxhinjve u lejoheshin vetem batanije per tu mbuluar. Shtat kullat perreth perdoreshin nga rojet e armatosur. Ketu jan edhe disa qeli nenshtimi nga 2 m kub. Burgaxhinjet qe kan patur fatin te futen ne keto qeli thon se u jepej vetem 650 gr buk ne ditdhe 70 gr fasule, mishi nuk egzistonte. Ne 1971 u shtua ne diet edhe 10 gr sheqer. Dhe ne 1990 kur Peres de Kuelar erdhi ne Shqiperi ne 1990 u shtua edhe 5 gr salc domateje dhe 7 gr vaj. Burgu u mbyll ne 1991.

Kulla e Zogut eshte ne Lisi, 8 km ne lindje te Burrelit.

Rruga e Burrelit vazhdon ne lindje per ne Klos18 km dhe Bulqiz 32km dhe Peshkopi 75 km

16 km nga Bulqiza eshte qyteti i Klosit, 15 km ne jug te te cilit, eshte qendra arkeologjike Ilire e Xibres, ne shpatet e malit te Murrizit e cila daton nga shek i 4 Pk.

Peshkopia eshte kryeqendra e rrethit te Dibres. Ai shtrihet ne nje gryk, e formuar nga nje deg lumi e lumit te Drinit te Zi.

Peshkopia eshte e njojtur per Parkun Kombetar te Lures me liqenet tektonik te , Zambakeve dhe Luleve.

Ne rrugen per Tiran (12km) ne Fush-Bulqiz eshte nje teqe Bektashiane ne nje lugin ne veri posht Malit te Allamatit. Ajo eshte e ndertuar me dru dhe gur, e ka varret e kater Baballarve te Dibres. Ne perendim ne muret e jashtem eshte nje piktur ceremoniale bektashiane. Folklori Dibran eshte i rrall me gjeegjeza , keng dhe ballada qysh nga koha mesjetare dhe e turqis. Zyrlja eshte instrument i rrall ne keto ane, nje lloj briri i ngjashem me Zurmen Turke.

19 km ne jug te Peshkopis eshte fshati Burim me nje xhami te shek 16.

Pika kufitare me Maqedonin ne Bllaten e Poshteme tani eshte e hapur edhe per trafik.







SHKODRA LEZHA DHE ALPET DINARIKE



Shkoder-Lezh



Le Shkodren nga rruga kryesore per ne jug. Mbas 3km ne te djatht nje rrug te con ne Shirok ane liqenit te Shkodres. ne qender te fshatit eshte nje ndertes e viteve 30 qe ka qen shtepia e pushimeve te Zogut. Kjo rrug vazhdon per ne kufirin me Malin e Zi.

Mbas 2km ne rrugen kryesore mbasi kalon Bunen, eshte fshati Bahcellek. ky fshat ishte ne epiqenderen e termetit 7,2 ballesh te 15 Prillit 1979. Termeti me i madh ne Shqiperi mbas luftes se II botrore. Fshati u shkaterrua totalisht, dhe u ndertua ne memorial te viktimave te termetit.



Ky termet u shkaktoj deme deri ne Zagreb, Taranto.

Rreth 35 vet humben jeten ne shqiperi, 382 te plagosur dhe 17 000 te pashpi dhe 100 000 perkohesisht pa shpi 60000 prej tyre ne rrethin e Shkodres dhe 30 000 ne rrethin e Lezhes. Termeti shkaterroj 1911 shtepi ne qytetin e Shkodres duke nderprer elektricitetin dhe linjat telefonike. Nje tronditje tjeter u perserit ne 24 Majt te ketij viti. Keto ndodhi perdoreshin si propaganda ne fjalimet e E. Hoxhes qe ne nje fjalim te asaj kohe tha.

Ishte momenti kur toka jon u tund, malet tona u tunden, shtepit tona ran perdhe, c do gje u tund por jo Shqiptari. Ai qendroj ne kemb, sic ka qendruar gjithmon nen fortunen e kercenimeve, sic ka qendruar gjithmon kur armiqet e tij jan munduar ti marin lirin dhe Atdheun.

Procesi i rindertimeve ishte i ngadalt pasi ne 1979 vendi po perpiqej te ndertonte disa projekte industriale qe ishin nderprer pas ndarjes nga Kinezet.



Mbas 29 km ne rrug kryesore nje kthim djathtas te con ne fshatin bregdetar te Velipoja e njojtur me pare si Pulaj

LUMI BUNA KA QEN I NJOJTUR NE LASHTESI SI BARBANA, dhe nga malazezet Bujana. Para luftes se fundit lumi perdorej per anije deri ne 150 tonshe. Mbas luftes se par botrore udhetimi ne kete lum kontrollohej nga Lidhja e Kombeve, me radh nga Italia dhe Jugosllavia. Jugosllavet pretendonin se lumi gjithmon vershente ne tokat malazeze, prandaj u takonte atyre.

Rruga kryesore vazhdon ne jug per ne fshatin Bushat(15KM), ketu ka qen vendelindja e bejve Bushati. qe nga 1750 - 1831 ishin Pashallar e shqiperis veriore.

Mbas 15 km te tjer rruga te con ne Shengjin.

Vazhdon rrugen per ne Lezh, mbasi kalon uren mbas 7km vin varri i Skenderbeut, siper varrit eshte qyteti i Lezhes me fortesen e saj 350 m mbi nivelin e detit.

VARRI I SKENDERBEUT eshte ne rrenojat e nje manastiri Franceskan. Kisha eshte pa cati, dhe ka vetem nje altar ne te cilin jan kopje te armeve te Skenderbeut. Origjinalet jan ne Vien.

Kjo kishe e shek te 15 ka pak per te par pasi, mbasi turqit e moren qytetin ne dor, SHKATERRUAN VARRIN E SKENDERBEUT DHE BEN HAJMALI ME KOCKAT E HEROIT. Kisha me emrin Shen Kolli u kthye ne xhami, ajo u ndertuan ne shek e kaluar por u demtua rend nga termeti. Busti prej bronxii Odise Paskalit(1903-85) qendron ne lindje te varrit.

Lisusi antik ka ne te nje shtepi port(der) Ilire dhe eshte me e rendesishmja e ketij lloji ne Ballkan pasi tregon urbanizimin dhe civilizimin e Ilireve, dhe ul posht mendimin se urbanizimin ne Iliri e sollen Greket. Portashtepi eshte ne jug perendim te forteses. Ajo eshte nje shembull i rrall i sistemit artitekturo ushtarak Ilir , me ndertesa me teknik te sofistikuar duke perdor gur gjigantesk me prerje precize.

Akropoli i ndertuar ne shek e 8PK, me mure tre metra te trash dhe me kulla mbrojtese ne cdo cep. Ne shek e 4 pas k keta mure u zgjeruan. 2150 m te gjat dhe 5 m te lart duke zen nje siperfaqe prej 22 hektaresh.

Nje faze tjeter rifortifikimi u mor gjat kohes se Justinianit, i cili duket nga mbishkrimet Latine ne guret e kulles juglindore, per Gaviarius. Me von u ben edhe rindertime te tjera si kisha qe sot jan vetem rrenojat e saj. Ne shek e 16 Turqit ndertuan nje fortesafer akropolit qe ishte ne perdorim deri von ne kohet Otomane. guret e saj jan zhdukur per tu perdorur per ndertim shtepish ne qytet.

Nje rrug nga jugu i Lezhes te con ne fshatin Ishull Lezh ku sternipi i Skenderbeut zbarkojne 1501 para betejes kunder turqeve qe u zhvillua ketu afer, dhe rajoni i mocalit te Kunes. Ketu eshte kasollja e gjuetis se Kontit Cano, e kthyer ne restorant.

Konti Galeaco Canti ishte figur veterane ne kohen e Italis fashiste. Ai ka lindur ne Livorno me 18 Mars 1903. I ati i tij ishte oficer marine. Canti iu bashkangjit fshizmit qysh heret dhe u martua me te bijen e Musolinit,Edda. Ai u be minister i Puneve te Jashtmene 1934, dhe luajti rol qendror ne aneksimin e Shqiperis. Ai nuk ra dakord me bazat e aleances fashiste me Gjermanin, dhe kursi i luftes e bezdiste ate, dhe e la postin e ministrit ne 1943. Nje vit me von u azgjesua nga Gestapoja ne Verona.

Kujtimet e tij te shkruajtura ne librin Ciano's Diary 1939-1943, jan nje burim informacioni i rendesishem mbi qellimet italianembi Shqiperin para dhe pas pushtimit, mbi mbretin Zog dhe se si Shqiperia dukej si hapi i par per pushtimin e Greqis.



Shkodra



Shkodra ka patur gjithmon lidhje te ngushta me italin, ne termin tregtar dhe kulturor, dhe banoret ne shumic jan Katolik.

Nga sheshi kryesor ecen pergjat bulevardit per rreth 400m. Ne nje rreth trafiku qendron nje monument bronxi kushtuar dites se clirimit te qytetit (dhe Shqiperis). Ne anen veriore te parkut eshte nje kull sahati turke e shek te 18. Ketu ne te majt perball eshte shtepia ku ka qen muzeu i PPSH-se ne Shkoder. Tani esht kthyer ne zyrat e PD-se. ne te majt 100m eshte rruga e ish quajtur Enver Hoxha me dyqne te viteve 60.

Per te Katedralja Katolike ecen mbrapa sheshit kryesor, ajo eshte mbrapa Bankes. Nen komunizem ajo perdorej si sall volejbolli.

Fushatat anti fetare e goditen eger shkodren pasi ishte qender e Kristianitetit Shqiptar dhe qender e Antikomunizmit. Ne perendim te saj eshte Rezidenca e Arqipeshkopit te Shkodres, ndertes italiane e shek te 19 e tipit Renaisance(rinlindja).

Kalaja e Rozafes, 3km ne jug te qytetit. Citadela eshte e vendosur ne nje shkem 135m siper pikes ku bashkohet Buna me Lumin Kir. Kalaja ka qen me rendesi ushtarake qysh nga shek i II pk, dhe se humbi kurr kete rendesi deri ne luften e I botrore. eE ndertuar ne mezhde, me uje qe buron ne te dhe me kalime sekrete qe te conin ne lum, Rozafa ka par skena masakre te papara ne Europe, vecanerisht mbrojtja finale e kalas kunder Turqve ne 1479, ne te cilen vdiqen 60 000 Shqiptar. Kjo ngjarje e hidhur per boten kristiane ISHTE SUBJEK I FRESKOS VERONEZE TE 1585 NE PALLATIN DOGE (anglisht) NE VENECIA.



Legjenden e Rozafes e din te gjith dhe s eshte nevoja ta shkruaj.

Legjenda e ka patur ekspozimin e par ne librin e Barletit i shkruan ne Shkoder 1504. Legjenda te tilla gjenden kudo ne Shqiperi , si urat e shenjta ne Kosov, ura e qytetit te Artes dhe ura e Qines ne Cameri.



Muret e rozafes jan rreth 600m te gjat, duke mbuluar 9 hektar te mbrojtur nga 8 kulla. Nje kulle madhe Veneciane ndodhet ne anen lindore. Gerrmimet ketu kan nxjer evidenca nga epoka e Bronxit.

Ne te majt ne hyrje jan rrenojat e katedrales se Shen Stefanit e cila u kthye ne xhami ne 1479. Katedralja u ndertua ne 1319, dhe u kthye ne katedrale per te gjith qytetin. Ajo eshte e ndertuar ne stilin Dalmat, dhe tregon influencen e madhe Italiane.

Ne perendim te katedrales eshte nje ndertes qe mendohet te ket qen burg.

Ne jug lindje te rozafes eshte Xhamia e Plumbit, rreth 10 min ne kemb nga dalja e kalas. Ketu ka qen pazari i qytetit, por u braktis per shkak te termetit te vitit 1815 si dhe ndryshimi i rrjedhes se Deinit ne 1837. Ne ane te saj eshte nje xhami tjeter e vogel e ndertuar nga Pasha Mehmet Bushati. Ajo i shpetoj shkaterrimit gjat fushates anti fetare.



Afer qytetit 8km eshte ura e Mesit e tipit turk e ndertuar ne shek e 18 me 10 harqe. Ajo u ndertua mbi lumin Mes nga Pasha Mehmet Bushati.



Citadeli Ilir ne Galtan, kjo eshte 5 km ne rrugen per Tirane, mbi disa kodra e ndertuar nga fisi i Labatve.





Shkoder Alpet Shqiptare



Mer rrugen ne veri te Shkoderes, mbasi kalon qytetin vin fshati Goremi, ne kodrat e te cilit jan gjetur varre Ilire. Mbas 17 km vin Kopliku, i themeluar nga Romaket e i njojtur si CINNA. Mbas 18 km te tjer eshte kufiri me Malin e Zi ne Han te Hotit.2km nga kufiri eshte rruga qe te con ne fshatin Hot, 3km larg ne te djatht, e asfaltuar deri ne fshatin Rapsi-Starja 10km. Nje rrug tjeter vazhdon paralel me kufirn, nen malin Bukovik(1155m) dhe vazhdon per ne Alpet Dinarike. Mbas 17 km vin Tamara ku nje rrug ne te majt te con ne Selca, 10km, dhe 12 km me tej qafa e Borolecit. Ne te djatht te Tamares nje rrug te con ne Koznja, 5km, nen Malin e Surtes. Ketu ne te majt per rreth 2 km rruga te con ne Liq e Shkodres.



Liqeni i Shkodres, ne lashtesi Lacus Labeotis, eshte liqeni me i madh ne Ballkan, me nje siperfaqe prej 368km katrore rreth 40 km i gjat dhe 15 km i gjer. Thellesia me ee madhe eshte 44m. Ai mbushet pjeserisht nga Lumi Moraca dhe burime te nendheshme nga malet afer ketu, burimi i madh eshte ai i Syrit te Sheganit. Lumi moraca vin nga Mali i Zi me deget e Zetes dhe Cemes kjo e fundit vin nga territori Shqiptar.



Kthehesh ne rrugen kryesore dhe mer ne te djatht per ne Dedaj ne Koplik. Ne kete rruge tashme je ne Malesin e Madhe. Nje nekropol Ilir eshte gjetur ne Marshej, 6 km pergjat kesaj rruge. Ai u themelua nga fisi Labeat ne shek e 7 PK. Rrenoja te mureve ilire ka edhe ne kodrat ne te majt te rruges. Ne 1920 ne kete rreth ka qen Edith Durham qe akoma dhe sot nga populli ketu quhet "kralica" e cili shkruajti edhe nje liber per kete zone i quajtur "High Albania".

Kjo zone e Shqiperis eshte shume e varfer nga ana sociale, dhe te kujtojm se para mbarimit te luftes seII, KETU SHITESHIN GRAT ME CMIM TE NJEJT TE NJE KALI. Ne kohet Otomane ishte zakon qe gruaja te ecte 9 hapa pas burrit gjat gjith kohes.

Nje fshat tjeter ku duket ndryshimi i sistemit komunist eshte fshati Dedaj KU GJAT KOMUNIZMIT FSHATARVE NUK U LEJOHEJ AS TE MBANIN PULA NE OBORRIN E TYRE VETIAK. Fshati eshte 12 km gjat kesaj rruge ne luginen Thale.

Mbas Derraj rruga shkon ne verilindje per ne Boge (18Km) dhe 24 km me tujte ne Theth, ne kete zon este Mali i Jezerces(I LIQENIT ne Serbisht) qe eshte maja me lart e Shqiperis(2694m). Siper Thethit, ne Dakaj, jan rrenojat e nje fortese mesjetare.

Ne 1924 letrarja Amerikane Rose Wilder Lane, shkrujati per kete zone librin "The Shala Peaks". Malet e Shales jan me te egra ne Shqiperi, gjithashtu ne kohen e shkrimit te librit ajo ndeshi konfrontimet midis fiseve Shala dhe Shoshi. Pozicionet e tyreu komplikuan nga rrethimi i Serbeve ne malet ne veri te Thethit. Kjo zon eshte nje vendvarrim per ushtrin serbe , qe ishte ne terheqje ne 1916. Libri i Kadares "Prilli i Thyer" bazohet ne gjakmarrjet ne kete zone.



Kthehesh ne shkoder nga e njejta rruge.



SHkoder-Bajram Curr-Kukes



Le Shkodren , dhe ndjek anen e Drinit. Ndjek rrugen kryesore per ne Gur te Zi, i emeruar nga guri antik monolit i vendosur ne qender e fshatit. Ne kodrat siper fshatit, ne Mazrek, eshte nje citadel e rendesishme e fisit Labeat. Mbas 3 km vin fshati Juban, vendlindja e udheheqesit Rilindas, Zef Juban. Mbas 4 km te tjera nje ure e gjat kalon Drinin. Ne anen tjeter te bregut eshte qendra e citadeles antike te Vigut. Fortes e ndertuar nga Romaket ne shek e 4 pas k per te mbrojtur rrugen Prishtin-Lezh ng Ostrogotet nen udheheqjen e Theodorikut dhe Visgoteve nen udheheqjen e Alavikut. Ketu kthehesh djathtas dhe ndjek Drinin per ne lindje. Mbas 36 km rruga arrin ne Vaun e Dejes. Ky va u ndertua midis 1967-1971, dhe ka 4 turbina hidro elektrike qe prodhojn deri ne 600 000kw. Nje stacion elektrik i nendheshem eshte ne ane te kodrave ketu pran. Keta gjenerator u futen ne pune midis 1978-1985 duke e ber Shqiperin eksportuese energjie ne vendet fqinje. Vau mban deri ne 580 milion metra kub uje. Kisha ne Vaun e Dejes u ndertua ne 1361 nga Venecianet dhe eshte nje nga ndertesat e rralla ne shqiperi te tipit Gotik. Ne nje ishull brenda liqenit artificial jan rrenojat e Sardes, nje qender kishtare e ndertuar ne fortesen e shek te 4 pas k qe mund te ket qen pjes e sistemit mbrojtes Vig. Rruga kalon siper vaut dhe me von futet ne nje tunel 3 km te gjat qe te con te anija.

Udhetimi me anije per ne B.Curre zgjat 4 ore, liqeni eshte me gryka te ngushta dhe te kujton fjordet Norvegjeze.

Mbas lufte ne rrjedhen e Drinit jan ndertuar 5 vaje, nga vau i Dejes ne bashkimin e Drinit te Zi me te Bardh, e deri ne Kukes. Deri ne 1927 Shqiperia s ka patur energji elektrike. Ne 1937 vetem 10 qytete kishin energji. Regjimi komunist ngrit vaje gjigant, DUKE E KTHYER SHQIPERIN VENDIN E DYT NE EUROPE PAS NORVEGJIS, PER PERFITIME NGA ENERGJIA ELEKTRIKE.



Mbas udhetimit me anije, vjen Fierza. Ketu eshte edhe nje tjeter hidrocentral i quajtur ne komunizem me emrin "Drita e Partis", i ven ne pun ne 1978. Gjeneratoret e tij kan kapacitet prej 500 000kw, dhe vau eshte 166m i lart. Ne Fierez jan gjetur evidenca Romake dhe gjurm te rruges Romake qe lidhte Shkodren me rajonin e Kosoves.

Kalon uren mbi Drin afer Fierzes dhe vazhdon per ne B Curre. Mbas 8 km vin fshati Bujan. Ky fshat ka qen vendelindja e HEROIT TE LIDHJES SE PRIZERENIT,MIC SOKOLIT, i cili vdiq ne betej duke i dal topit Turk perpara. Kulla e tij eshte kthyer ne nje muze te vogel. Ne veriperendim jan rrenojat e nje muri Ilir te forteses se Rozujes, e ndertuar ne shek e 4PK per te ven kifirin midis fisit Labeat dhe Dardan. Gerrmimet ne vitet 50 tregonin se ky vend ka qen i banuar deri ne kohen Kristjane, dhe u braktis pasi filluan pushtimet Barbare, ndoshta Bullgar.

Per 8 km te tjera vin Barjam Curri, i emeruar keshtu ne 1952, per nder te nacionalistit te madh Shqiptar Bajram Curri(1862-1925), me par qyteti quhej Kolgecaj.

Ne qender te qytetit eshte statuja eB Currit dhe ne qytet nje muze mbi jeten e tij. Perball hotelit eshte statuja prej bronxi e Asim Vokshit(1909-1937)nje nga shqiptaret qe luftuan ne anen Republikane ne luften Civile Spanjole, ai ishte i kesaj zone.



15 km nga Bajram Curri eshte shpella e Dragobis ku Curri vdiq. Keto male jan fundi i Alpeve Dinarike te dominuara nga mali i Shkelzenit(2400m). Ne faqe te ketij mali eshte shkruajtur ENVER nga pioneret e viteve 70.



Kthehesh per ne Fierz dhe ndjek rrugen per ne jugperendim. Mbas 60 km eshte kryqezimi i rruges per ne Mirdit dhe Puke, ketu kthehesh majtas dhe per 60 km vin Kukesi.



Rruga e Pukes te con ne Shkoder, mbas 10 km ne kete rruge eshte Fush-Arez, dhe 15 km te tjer Puka e njojtur ne lashtesi si EPIKARIA, ku ne 1898 u zbuluan evidencat e para te kulture Ilire Koman-Kukes.



Liqeni artificial i Kukesit,u mbush me uje ne 1976, dhe mban nen te qytetin e vjeter te Kuksit. Afer kukesit ne Kolshe jan gjetur rrenoja Ilire, te cilat tani jan nen liqen. Ne perendim te Kuksit eshte Kalimashi me minierat e kromit te tij te rendesishme.





VIA EGNATIA, DURRES PER NE LIQENIN E OHRIT



Via Egnatia



Durresi ka amfiteatrin Romak me te madh ne Ballkan, paalatin veror te Zogut. Thuhet se qysh nga viti 1000 qyteti ka qen ne duart e 33 pushtusish.

shkalla e sistemit mbrojtes tregon rendesin e qytetit me par. Bulevardi i qytetit te con te amfiteatri. Ai u ndertua ne shek e II pas K nga Perandori Hadrian, ne ane te nje kodre shkembore. Ai u dizenjua per luftime gladiatoresh, dhe tregon pak influence Greke. Amfiteatri mban rreth 15 000 vet dhe eshte 60 m i gjer. Ai eshte pjeserisht i zbuluar dhe qendra e tij eshte e mbuluar me dhe.

Nje zon e mbuluar ne perendim te amfiteatrit, nen anen e uleseve, eshte nje kish e vogel e themeluar ne shek e 6. Ne muret e saj jugor eshte nje mozaik i ShenStefanit, martiri i par kristian, Virgjeresha Maria, engjujt Mihal dhee Gabriel. ne muret perendimor eshte mozaiku i Shen Sofies me engjuj. Nje mbishkrim ne murin jugor tregon se kisha i kushtohet Aleeksandrit, ndoshta nje vendas i martirizuar ne arene, ndersa disa kan spekullar duke thense i kushtohet perandor Aleksandrit(912-913). Stili i ndertimit tregon stilin e perdorur ne vitin 750. Ne jug te kishes eshte nje qoshe brenda se ciles eshte nje varr, qe mund te jet i ndonje martiri Kristian i vrar ne aren.

Verdall amfiteatrit zbulime kan nxjer banjo, mozaik, themele shtepish private qe datojn nga koha e perandorit Hadrian. 300m posht amfiteatrit qendrojn 2 kollona Romake.

Ne jugperendim te amfiteatrit eshte seksionime i mir ruajtur i mureve antike ne qytet, ku duken punime tullash e guresh Turk e Venecian, te cilet qendrojn mbi themele te kohes bizante. Ndjek kete mure dhe ketu afer eshte Xhamia e Fatiut, qe daton nga shek i 17-18 dhe u vandalizua ne vitet 70 dhe u kthye ne qender Rinore, me Muzeun Atheik ku tregon aktivitetet e rinis Durrsake ne fushaten anti-fetare ne ate kohe. Investime turke i kan dhen xhamisdisi pak gjalleri. Xhamia permban tulla te kohes Bizantine, dhe mund te jet ndertuar pjeserisht nen themelet e nje kishe.

800m ne perendim te amfiteatrit eshte shtepia e Aleksander Moisiut e kthyer ne muze kushtuar tij.



Aleksandri lindi ne Trieste ne 1879, ne nje familja mergimtare Shqiptare. Ne 1883, familja e tij kthehet ne Durres. Ne rini ai studjoj teater ne Vien dhe Prag, por u be i famshem si aktor udheheqes ne vitet 30 ne kompanin e Max Reinhardt ne Berlin. Ai ishte i njohur per rolet Shekspiriane dhe per Faustin e tij. Vdiq ne Vien ne 1935.



Ne veri te portit eshte Muzeu Arkeologjik, qe ekspozon statuja Greke dhe romake te gjetura ne qytet. Mbas nje vjedhje te madhe ne 1991 objektet etjera jan hequr per siguri. Ato ishin kapital i madh Korinthian i sheek te 5 Pk dhe sargofago Greke. Muzeu eshte i ndar ne krahun lindor dhe perendimor. Ketu eshte statuja prej mermeri e nje te riu e shek te 5 Pk ;terikota e nje gruaje, shek 6 PK;te gjetura ne varrin e nje gruaje ,shek 4pk;gur varresh te ndryshem Ilir dhe vazo Greke. Poceri te periudhes se von Romake perfaqsohen nga ;gota te shek 1 pas Kdhe shek 2 pas K; poceri veneciane dhe Bizante; pjes sargofagus Grek me koken e nje te riu, e shek te 3 pas K, koka e Hermes, shek i 4 PK, dhe koka e nje te riu, shek 1 pas K.

100 larg muzeut afer detit eshte monumenti prej brinxi i nje partizani.

Ne maj te kodres eshte Pallati i Zogut, e ndertuar ne vitet 30 ne stilin Italian.

NE NJE RRUG TE VOGEL POSHT PALLATIT ESHTE SHKOLLA E MESME NAIM FRASHERI. NE SHKURT 1967 NXENES TE KESAJ SHKOLLE FILLUAN FUSHATEN ANTI FETARE TE PPSH-se E CILA U KULMINUA ME DEKLARATEN E BERE NGA QEVERIA PO NE KETE VIT SE SHQIPERIA ESHTE VENDI I PAR NE BOT JO FETAR. DUKE IMITUAR "USHTRIN E KUQE1 KINEZE NXENESIT U DERGUAANA PEARRETH DURESIT DHEE GOZHDUAN TE GJITHA KISHAT DHE XHAMIT NE NJE FUSHAT QE PPSH E QUAJTI "NJE SHKENDI E VOGEL QE NDEZI ZJARRIN NE QENDRAT E ERRETA FETARE.

Plazhi i duresit eshte 11 km ne jug te qytetit, ndersa ne bregdet afer qytetit ndodhit ishulli artificial Iliria i ndertuar nga firma piramidale Vefa.



Rrenoja te tjera Romake dhe Bizantine gjenden ne Porto Romano, 7 km ne veri te qytetit, ne rrugen per te Bishti i Palles. Ketu ndodhen muret e nje kulle e ndertuar ne shek e 6 pas Ksi pjes e jashteme mbrojtese per qytetin. Simbas Strabos rruga Egnatia quhej Via Candaviana. Nje far egzistonte ketu ne ate kohe. Pjes e kesaj rruge eshte gjetur ketu ne Shkam afer mezhdes se Petras, ishte ketu ku trupat e Pompejt ben kampin e tyre gjat luftrave civile ne 48 PK.

Ne fshatin Arapaj, 5 km ne juglindje te durrsit, ku rruga e pezes bashkohet me ate te Durres - Kavaj, ne 1980 u zbulua nje bazilikat e hershme kristjane. Ajo mund te ket qen nje nga kishat me te medha te kohes se hershme kristiane, dhe mendohet te jet kisha e Shen Mihalit, e djegur nga pushtimet Normane ne 1081. Mozaik jan gjetur ne dhomen e varrimit. Kisha eshte ndertuar ne shek e 6.

Mbas 13 km rruga te con ne Kavaj. Ky qytetu themelua nga Otomanet ne shek e 16. NJe kull sahati dhe rrenojat e nje xhamie te shek 18 jan gjerat e vetme te mbetur nga ajo kohe. Kavaja ishte nje qender e rendesishme per disindegrimin e ushtris serbe ne 1916.

5km ne lindje te Kavajes ne kodrat emalit Robit eshte fshati Helmas. Para luftes se II ai quhej Herberti, dhe ishte qender veprimi e komitetit Anglo- Shqiptar ne vitet 20. Ai u emerua per nder te Kolonel Aubrey Herbert. Ne 1927 nje shkoll u hap ne fshat , me drejtor Emin Abazi, dhe ne ate kohe kishte 210 nxenes.



KETO AKTIVITETE BRITANIKE FILLUAN PAS APELIT TE BER NGA ROBERT PARR NE 1923, SEKRETAR I LEGACIONIT BRITANIK NE TIRAN, PER TE NDIHMUAR REFUGJATE E PASTRE E TE URITUR TE ARDHUR NGA KOSOVA, TE DEBUAR NGA SERBET GJAT LUFTES SE PAR BOTRORE TE CILET NUK I LEJONIN TE KTHEHEN NE SHTEPIT E TYRE. QEVERIA BRITANIKE ATEHER NEN RAMSAY Mc DONALD DHAN NJE KONTRIBUT TE MADH.

HERBERTI ISHTE NJE NGA PROTAGONISTET PER CESHTJEN SHQIPTARE NE FUND TE SHEK 19 DHE NE FILLIM TE SHEK 20 NE BRITANI. AI ISHTE PERKRAHES I MADH I REVOLUCIONIT TURK NE 1908. SI KONSERVATIV AI MBANTE ANEN SHQIPTARE NE PARLAMENT NE KOHEN E MBRETIT EDUART. SHOK I EDITH DURHAMIT AI ISHTE NJE NGA ANETARET THEMELTAR TE SHOQATES ANGLO-SHQIPTARE NE LONDER. SHKRIMET E TIJ NE LIBRIN "BEN KENDIM" I PUBLIKUAR NE LONDER NE 1924 JAN BURIM I MADH INFORMACIONI MBI SHQIPERIN GJAT LUFTES SE PAR BALLKANIKE.



Via egnatia bashkohej ketu me nje rrug qe vinte nga Kepi i Lagjit (11km). 3 k ne jug te Kavajes Via kalonte lumin e vogel te Darcit, ku ende jan dy ura guri te lashtesis se von. Rruga moderne ndjek Vian per 6 k deri ne fshatin Gosa, dhe ketu kthehej majtas per te shmangur keneten ne luginen e Shkumbinit. Via bashkohej me nje rrug tjeter qe vinte nga Apollonia afer Rrogozhines.

Rruga vazhdon 8 k per ne Peqin, qytet i vogel ne kohet Romake. Clodiana antike ishte ne Matmutaga 4 km ne lindje te peqinit. Ketu shihen banjo te vogla Romake. Rruga kryesor vazhdon per 19 km te bashkimi i rruges qe te con ne Cerrik. Siper tij eshte Vau i hhidrocentralit te Banjes.

Ndjek rrugen kryesore per ne Elbasan.



Kombinati i ish quajtur "Celiku i Partis" dhe i qujtur nga E.Hoxha "clirimi i dyt i Shqiperis" pasi ferrokromi, nikeli dhe metale te tjera do te shiteshin jasht te perpunuar dhe jo sic jan ne gjendje natyrore, u ndertua me ndihmen Kineze ne fillim te viteve 70. Oxhaqet e kombinatit jan me te lartat ne Ballkan.



Ne ane te hotelit me te madh ne Elbasan eshte hamami turk i pershkruar nga udhetaria turke Evliya Celebi kur vizitoj qytetin ne 1672. Ecen rreth 1km , ne te djatht eshe kulla e nje fortese turke, brenda mureve te saj eshte kulla e sahatit dhe xhamia e Mbretit,e ndertuara ne 1492. Ne anen tjeter te rruges eshte nje xhami tjeter dhe muzeu i Kristoforidhit.

Rrenojat e citadelit tregojn rendesin e madhe ushtarake qe ka pasur Elbasani gjat marjes nga turqit. Pjes guresh te kohes romake dhe bizante u perdoren per rindertimin e saj nga Mehmeti i II. Citadeli kishte 26 kulla, 40 larg njera-tjetres dhe 9 m te larta. Via Egnatia kalonte permes citadelit.

Kthehesh per te bashkimi i rrugeve ku ne anen tjeter te rruges eshte Xhamia e Nazireshtes, ndertes me struktur katrore me dom por pa minare. Pergjat rruges jan rrenojat e nje hamami turke dhe nje burgu te madh te she 18.

Ne anen tjeter te kompleksit te ndertesave me origjin turke eshte kisha e Shen Meris, e ndertuar midis 1833-1868. Madhesia e saj tregon popullsin e madhe kristjane ne qytet para pavarsis. Ne periudhen komuniste ajo u kthe ne Muzeu i arteve te Krishtera ne kohen e Turkut.

Muzeu i Kristoforidhit eshte prapa xhamis se Nazireshtes, dhe i kushtohet Kostandin Kristoforidhit, nje nga perkthyesit Shqiptar te Bibles, dhe tregon jeten Shqiptare te nje intelektuali i shtreses se mesme ne kohen e Rilindjes(shek 19)

Ne anen lindore te Hotel Skampit esht muzeu Etnografik i Elbasanit, qe ka qen me par shkolle, shkolla epar ehapur ne qytet ne Gusht 1908.

Ne jug te Elbasanit per ne rrugen per Gramesh 12 km eshte Lixhat, ku ndodhet nje burim qe perdoret per sherimin e semundjeve lekurore dhe per banja.

Ne Bradashesh , 5 km nga Elbasani jan gjetur rrenoja Romake qe mendohet te ket qen Mansio ad Quintium, si 9 banjo te shek 2-3 pas K, nimfeum dhe nje numer i madh qeramikash Romake.



Rruga vazhdon ne lindje per ne Librazhd. Mbas 3 km vin Teqini i Madh, ku gjendet qendra antike e Skampit. Mbas 7 km vin Fush -Labinot. Ky vend i vogel ka qen i rendesishem per partizanet. Ne 1943 nje grup nderlidhesash angles u derguan nga Kajroqe tu bashkoheshin partizanve ne fshatin malor,Labinot-Mal,4 km ne te majt te rruges. Operacione rezistente ne ket zon pershkruhen nga Brigadier "Trotsky" Daves ne kujtimet e tij "Illyrian Venture" dhe Albanian Assaignment nga David Smiley. 6 km nga Labinot - Mal rruga te con ne Miraka, ne lashtesi Mutatio Traiecto.

Mbas 17 km ne gryken e Shkumbinit dhe ne te djatht te malit te Politit ndodhet Librazhdi. Te dyja rruget , ajo moderne dhe antike kthehen ketu ne juglindje per seksionin final ne token Shqiptare. Ketu Via arrinte majen me te lart te saj ne Darze (945 m ) mbi nivelin e detit. Dardha , apo Grandvia ne lashtesi, ndodhet 9 km nga Librazhdi. Itinerari Antonin, itinerar Romak per Vian thot se kan qen 3 hane ne kete seksion. 9 km nga Dardha Via arrin fshatin Qukes, ne lashtesi Tabernas, mbas se ciles rruga moderne kthehet pwer ne Prrenjas, 610 m mbi nivelin e detit, duke len luginen e Shkumbinet e futesh ne luginen e lumit Raica. Mansio Claudanium ishte 9 km ne lindje te Quksit, afer Orakes, ne rrugen qe i afrohet afes se Thanes.

Qendra Ilire e Selces eshte 3 km nga fshati Kukes, 7 km nga lugina e Shkumbinit. Kjo koder ka qen e banuar qyshen ne kohet prehistorike, dhe ishte qender e nje qyteti Ilir deri ne shek e 4 PK. Kollonadat ne varret e siperm jan te stilit Jonik dhe tregojn influenc Greke. Nga e njejta rruge kthehesh per ne rrugen kryesore.

Rruga moderne zbret per ne fushen e Domosdoves, vend i fitores se par me te madhe te Skenderbeut ndaj Turqve ne 1444. Ne te majt te rruges eshte miniera e ferronikelit te Pishkashit. Mbas perrenjasit rruga fillon e ngjiten per ne Qafe Thane.