A ka ekzistuar nj portret i vrtet i Sknderbeut

Portreti m i sakt, nj punim venecian, sht paraqitur nga
Marin Barleti, n librin e famshm "Historia de vita et
Scanderbegi Epirotarum Princips", q sht botuar n Rom

At Vinens Malaj

Figura e shklqyer e heroit ton Kombtar Gjergj Kastriotit
Sknderbeut, si nj nga personalitetet m t rndsishm t
historis s popullit shqiptar dhe roli i tij n mbrojtjen
Kombtare kundra pushtuesve osman n shekullin e
XV-t, sht i njohur mjaft mir nga biografit e shumta t
tijat dhe e ndriuar deri diku nga dokumentat e kohs.

N vitet e fundit, e sidomos n 1968-n me rastin e 500 vjetorit
t vdekjes s tij, jan shoshitur dhe sqaruar n shum pikpamje e
sa e sa shtje t rrethanave, n lidhje me jetn, veprn, epokn
dhe luftart e rezistencn e tij bashk me princat e tjer shqiptar
kundra armikut t prbashkt otoman. Ndr kumtesat e sudimet
e shumta q jan mbajtur sidomos gjat kremtimit t 500 vjetorit
q ishte dhe vit jubilar i tij, vlejn pr tu prmenduar ato t
Tirans, Prishtins, Roms, Palermos dhe disa qyteteve t tjera
ku u ligjruan ato. N kto studime jan sqaruar shum shtje
historike, si dhe ndikimi i figurs s tij n literaturn botrore si
n proz, poezi ashtu dhe inspirimi q ka dhn vepra luftarake e
tij n muzik dhe arte t tjera. Nisur nga kto, kan dal dhe
vazhdojn t dalin ende n drit shum dokumenta dhe botime t
reja, t panjohura deri m tashti.

Parafytyrimi i Sknderbeut
Megjithkt ndr t tjera, ende nuk sht sqaruar krejt mir, ose
sht fol pak e gabimisht, mbi nj problem q pr shum knd
paraqet interesim t madh. Ky problem, sht shtja e
autenticitetit dhe parafytyrimit t Sknderbeut, ndr portretet e
tija q sot gjenden t ruajtura ndr muzeumet e ndryshme
europiane, si jan ato t Firences, Milanos, Vjens, Berlinit,
Palermos etj. Duke pasur rastin t merrem me mbledhjen
bibligrafike t botimeve t shumta mbi Skanderbegun, q n
mbar botn jan shtyp dhe rishtyp me qindra e qindra q prej
shekullit t XV-t e deri n ditt tona, t cilat ruehen n
bibliotekat m t famshme t qyteteve europiane, porsi
prgatitje pr t dhn nj kontribut modest t manifestimeve e
prkujtimeve kastriotjane t Roms e Palermos, isha i ngarkuar
nga Drejtori i Institutit t Studimeve Shqiptare t Universitetit t
Roms, Prof. Ernest Koliqit, q me materialin e mbledhur t
hapja nj ekspozit n ato dy qytete.

Prej gojs s shum vizitorve ndjeja or e ast pyetjen :" Cili
sht portreti m autentik i Sknderbeut dhe a ekziston nj
portret i till?" Nisur nga kjo gj, po orvatem t jap nj prgjigjie
sqaruese, duke shtjellue njkohsisht prfytyrimin e historianve
t ndryshm mbi portretin e Sknderbeut, t ilustruem deri diku
dhe nga ekspozitat q u hapn n Rom e Palermo. Para se t
prshkruaj prfytyrimet e Sknderbeut, t cilat kan mbrritur
deri n ditt tona, desha t theksoj se deri m sot nuk e dim me
siguri se ekziston apo ka ekzistuar me t vrtet n Shqipri apo
n bot nj piktur ose kopje e prfytyrimit t vrtet autentik i
Sknderbeut, q t ket qen i drejt pr drejt q nga koha e tij.
T gjith ato kopje q jan ruajtur deri n ditt tona, jan shum
m t vonshme, ose jan kopje t bra sipas ndonj ekzemplari
m t vjetr, ose sipas prfytyrimit t prshkrimit q i ka br
Marin Barleti e biograft e tjer t tij. Por a sht br ndonj
portret sipas kujtimit t atyre biografve q e kan njohur vet
personalisht Sknderbeun, nuk dihet asgj me siguri, mbasi pr
kt nuk ka dokumente t ktij lloji.

Prse nuk ka portret t Sknderbeut
Mungesn e nj kopje t portretit t Sknderbeut, mund ta
kuptojm nse shkojm nprmend jetn dhe veprimtarin e tij, i
cili n kundshtim me at q bnin princat e tjer e kapedant e
famshm t Europs t epokes s tij, ai nuk kishte koh q t
rrinte me duar n gji duke pozuar para piktorve dhe artistve t
ndryshm. Madje me bindje mund t themi se po t` i ishte
ofruar ndonj piktor Sknderbeut, ai me siguri do ti ngjeshte atij
shpatn n vend t penelit. Po kshtu nuk dihet, se gjat kohs
q Sknderbeu ka banuar n Rom dhe Napoli, a i sht ofruar
ndonj piktor pr ti br portretin. Lidhur me kt gj nuk
ekziston asnj lloj informacioni. sht thn se gjoja autor i nj
portreti t tij, mund t ishte piktori e portretisti i famshm
venecian Gentille Bellini (1429-1507), i cili n vitin 1479, simbas
krkess s Sulltanit, q i bri senatit t Venedikut, udhtoi deri
n Stamboll e aty u ndal pr dy vjet, ku bri edhe nj portret t
Mehmetit t Dyt, q sot ruhet n Londr. Por nj pohim i till
sht i kot, pasi nuk ka asnj themel historik, e nuk pranohet
nga kritika serioze. Ndr koleksionte botrore dhe private, ashtu
ruajtur deri n ditt tona nj numr i madh i portreteve t
Sknderbeut, por mjerisht vjetrsia dhe kualiteti artistik i tyre,
sht mjaft i dobt. Ato jan t gjitha kopje, ose kopje t
kopjeve, t shumta t fundit t shekullit XVI-t, e t shekujve t
XVII e XVIII-t

Portreti m i mir, n Firence
Portreti i Sknderbeut q e njohim m s miri dhe q zakonisht
prej shumkujt konsiderohet m origjinali dhe mbi autencitetin e tij
mund t diskutohet, sht padyshim portreti me ngjyra i cili ruhet
ende dhe sot, n "Galleria degli Uffizi" n Firence. Mund t
thuhet se me t vrtet ky sht nj ndr kopjet m t bukura t
Sknderbeut, q kan mbrritur deri n ditt tona, megjithse
edhe ai portret i prket nj piktori t dors s dyt pr nga ana
artistike. N kt portret, Sknderbeu sht i paraqitur n profil,
i sjellun nga e djathta e me mjekr t gjat e t thinjur, e cila val
val i rrshket hijshm mbi parzm q sht e mbuluar me nj
gun apo tallagan t rrethuar me lesh t zi e prqafore t kuqe.
N kok ka nj ksul skarlati t kuq, t ashtquajtur "alla
Caramagnola", nn t ciln i rrshqet nj cop beze apo astar
pr ta mbrojtur nga djersa. Shikimi i tij n at piktur, sht mjaft
i theksuar e i mpreht, por m fort i mbl se sa i vrazhd. Balli
sht i gjer dhe me rrudha e sht i mbuluar deri n gjysm nga
ksula. Hunda sht e madhe dhe pak e krrut, e musteqet e
bardha dhe t gjata i mbulojn buzn esiprme, kurse buza e
poshtme sht e spikatur e pak e lavjerrt. Syprina e koks
mban mbishkrimin :GEORGIVIS SCANDER BEK.

Prejardhja e portretit t Firences
Prejardhja e ktij portreti n Galerin e Firences, duket se sht
nga koleksioni i Pal Jovit (Paolo Giovo 1483-1552) humanistit t
prmendur, mjekut, historianit, shkrimtarit t famshm, e
ipeshkvit titullar t Noers, njrit ndr biograft e Sknderbeut.
Ky person n vitin 1536 n brigjet e liqenit Lario afr Comos,
ndrtoi nj vil simbas projektit t Giorgo Vasrit q njihet si
"Villa Plianina", me afreske e kopshtije, ndr t cilat zun vend
koleksionet e qindra pikturave. Paolo Giovo aty ekspozoi
portrete t njerzve m t prmendur, sidomos mbretrve,
princrve, e kapedanve t famshm nga t gjitha kombet. Disa
nga kto piktura t njerzve t famshm, Jovit ja patn dhuruar
miqt e shumt t tij, kurse pr t tjerat, ai organizoi piktor q
kopjuan e riprodhuan ato portrete q ruheshin ndr familjet
princore. Kriteri i tij ishte q pikturat t ishin sa m origjinale e
artistike, e kopjet sa m t prngjashme t modelit q ato
parafytyronin.

Miqsia e Jovit me shum artista t kohs s vet, sikurse ishte
dhe Giulio Romano, dishepulli i Rafaelos, bri q ai t mblidhte
nj sasi t madhe pikturash t autorve t njohur, si ishin
Rafaelo, Tiziani, Mikelanxhelo, Visari etj. Ndr kta ishte dhe
portreti i Mehmetit t dyt, i pikturuar nga Gentillle Bellini. Deri
n at koh, askush nuk kishte nj kolesion t atill, as dhe
muzeu i Vatikanit nuk mund tu lavdronte se kishte nj koleksion
si ai i Jovit. Po kshtu n at koh, shum familje pasaniksh, me
t vrtet kishin npr sallonet e tyre portrete, por vetm t
pjestarve t familjes dhe jo t princrve t tjer. Pr kopjen e
portretit t Sknderbeut n kt koleksion, nuk kemi t dhna t
sigurta se si ai erdhi n muzeumin e Jovit apo prej cilit piktor
ishte punuar dhe si qe m von fati i asaj pikture. Po kshtu, pr
at q sot ruhet n "Galleria degli Uffizi" t Firences, nuk e dim
me siguri, se a sht origjinali i muzeut Jovian, apo kopja e br
prej piktorit Cristofano dell ` Altisimo gjat viteve 1552-1556,
sipas porosis s Cosimo I De Medici, pr galerin e tij n
Firence, q sot quhet "Degli Uffizi".

Kopje t tjera t portretit
Kopje t tjera q pak a shum i ngjasin ktij portreti, por shum
m t dobta se ai portret, jan br dhe m von, sikurse ai q
ruhet sot n Bibliotekn Ambroziane t Milanos. Kopje t tjera
t portretit t Sknderbeut jan br nga mbarimi i shekullit t
XVI-t, simbas urdhrit t Kardinalit federicho Borromeo
(1564-1631) nga koleksionet e ndryshme t Roms, Firences,
Torinos, e sidomos nga koleksioni i portreteve t Muzeut Jovian.
Kjo kopje sht shum m e dobt se origjinali. Fytyra sht m
e rrumbullakt, kapelja m e madhe dhe e fryr e mjekrra e
lmuar. Sipas ktij portreti, duket se sht dhe njri ndr ato dy
portrete q ruhen n muzeumin e Vjens, njri q ruhet n
Pinakotekn e Seminarit t Monreale afr Palermos dhe nj
tjetr i Seminarit italo-shqiptar q sht dhuruar nga familja
Genzarelli etj. Imitime t portretit q ndodhej n muzeun Jovian,
u bn dhe nga Tobias Stimmer. Gjithashtu sipas portretit t
muzeut t Jovian, sht br prfytyrimi i Sknderbeut duke u
imituar nga Domenico Custos, q sht riprodhuar n librin e
botuar n Oeniponti n 1601-in dhe n prmbledhjen e botuar
nga J. Pretorio n "Augusta Bavaria" n 1602-in.

Ky i fundit sht riporodhim i t parit, vese e paraqet
Sknderbeun deri n brez, ndrsa n botimin e par,
Sknderbeu sht i paraqitun jo vetm deri n brez, por krejt
trupi n ngjasim truproje, i vendosur n nj gung me shtylla t
qndisura. N dorn e djatht ai mban shpatn, e me dorn
tjetr e kallxon at. Te kambt n ann tjetr, gjendet
prkrenarja e Sknderbegut. Si prkrenarja ashtu dhe shpata,
jan ato q sot gjindn n muzeumin e Vjens, t cilat e kan
prejardhjen nga koleksioni i Arqiduks Ferdinand t Tirolit, pr
t cilin ishte botuar libri i lartprmendur. Prkrenaren dhe
shpatn e Sknderbeut, Arqiduka Ferdinand i pati bler nga
konti olfang. Mbas ktij botimi jan br dhe imitime t tjera
ndr libra, si "Georggius Bertoldus Pontanus a Braitenberg" t
botuar n Hanover n 1609, n veprn e Jacobus Kockert e
shum e shum variante t tjera. Nj kopje e pikturs s
Sknderbeut n kmb e me prkrenare e shpat, i veshur me
pancere dhe hekur, gjendet edhe sot n koleksionin e kshtjells
Ambras n Tirol.

Portreti i Sknderbeut sipas Barletit
N revistn e ilustruar "Ylli" q dilte n Tiran, ishte botuar nj
fotografi e vogl e nj portreti deri tash i panjohur, i nj tipi t
veant, ku thuhet se origjinali i saj gjindet n Paris dhe ruhet nga
nj familje me prejardhje shqiptare. Portreti sht me ngjyra, e
thuhet se gjoja i prket shekullit t XV-t apo fillimi i XVI-s.
Por si zakonisht, n botime t ktij lloji, nuk jepen data apo t
dhna t tjera. Prfytyrimin e Sknderbeut e sjell n nj ksilografi
t bukur, (pun veneciane) dhe biografi ma i madh i
Sknderbeut, historjani shkodran Marin Barleti, n librin e tij t
famshm "Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum
Princips" t botuar n Rom, nga Bernardinus Venetus de
Vitalibus. Prfytyrimi i Sknderbeut n kt imitim (afr 17 cm i
lart) sht paraqitur me mjekr t gjat, hund krrut shqypeje,
me flok prmbas t qethun, me nj mantel apo mallot brokatit
me ornamente lulesh e frytesh e me kapele " ala Caramagnola",
pak si t lart e me nj ornament q duket nn t porsi mbrojtje
nga djersimi. N fund t portretit sht shkrimi: SIGNOR
SCANDER BEGO. Ky prfytyrim i Sknderbeut, q sht
shum i ngjashm me at t "Galleria degli Uffizi", n Firence,
mund t jet m i vlefshmi dhe m i ngjashmi i prfytyrimit t
vrtet t Sknderbeut, jo vetm se sht m i momi, por dhe
se sht portret i br sipas udhzimeve t nj historijani
shqiptar, Barletit, i cili e pat njoft vet Sknderbeun. N qoft
se n kohn e tij, ka ekzistuar ndonj portret autentik i
Sknderbeut, ai do ta kishte dhn n ksilografin q ka botuar,
q tja bnt sipas atij portreti. N qoft se nuk ka ekzistuar
ndonj portret i Sknderbeut, athere ai do ta kishte br at
simbas kujtimit personal, por gjithsesi q t`i prngjante deri diku.

(Prgatiti D. Kaloi)

Gazeta Shqiptare
5 Mars 2001