JORGO BULO

Mali i shenjt i Tomorrit
- nga kulti pagan te miti romantik -


Nga kulti pagan i majave t larta, i prhapur n gjith Shqiprin, kulti i malit t Tomorrit ka mbijetuar n rrjedh t shekujve e t ndrrimeve fetare. Duke gzuar nj prestigj t veant n botn shqiptare, ai ka fituar atributin e malit t shenjt. Fakti q ky mal n gojdhnn popullore, n periudhn antike e mesjetare dhe n letrsin romantike prfytyrohet si Olimpi shqiptar, besoj se sht dshmi e njsis kulturore ballkanike.
Tomorri sht mali m impozant n Shqiprin e Jugut. Me majn m t lart 2416 metra, ai ngrihet vetmitar n nj rrafshin pa fqinj q ta rivalizojn dhe zotron kshtu pamjen nga t gjitha pikat e horizontit. Kjo e bn at madhshtor, si e bjn t bukur livadhet malore, e t frikshm majat e thepisura shkmbore, humnerat e thella dhe stuhit e befasishme. Etnologia angleze Margaret Hasluck, q u ngjit n maj t tij m 1930, konstatoi midis t tjerave se pelegrint besonin n nj fuqi t mbinatyrshme me seli n at maj e se betimi pr Baba Tomorrin ishte m i fort se betimi mbi Ungjill ose Kuran. Kuptohet se ky adhurim sht mbeturin e kultit pagan t natyrs, brenda t cilit kan mbetur besimet e shqiptarit.
N zhvillimet e mvonshme etno-historike e fetare t shqiptarve, substrati pagan u tregua shum i qndrueshm; ai mbijetoi si nj element i vazhdimsis s tradits mitologjike ilire dhe si shprehje e njsis shpirtrore t tyre. Vendet e peligrinazheve t epoks pagane dhe ritet pagane mbetn po ato n epokat e mvonshme fetare, ndryshuan vetm prfytyrimet q lidhen me kto rite, duke marr nj veshje kristiane ose islame. Ky evolucion dhe stagnacion njhersh sht karakteristik edhe pr kultin e Tomorrit dhe ritet e pelegrinve n nderim t tij.
Pr t ardhur tek ekzaltimi romantik i shekullit XIX, kulti pagan i malit t shenjt t Tomorrit kaloi dy faza, q iu prgjigjn dy periudhave t historis fetare t shqiptarve: periudhn e lulzimit t kristianizmit dhe at t islamizmit. Por, sikur t mos ekzistonin kto dy faza, si do ta provojm m posht, letrsia romantike e Rilindjes shqiptare, u nis nga kulti pagan dhe mbeti te prmbajtja dhe prfytyrimi i tij primitiv mitologjik. Ajo ka i shtoi kjo letrsi ktij kulti ishte fryma e ekzaltuar e romantizmit nacional.
Pr t kuptuar ka u tha duhet t hapim ktu nj parantez t shpejt. Deri n fund t shek. XV, kur ra kshtjella e fundit e rezistencs shqiptare, feja e shqiptarve ishte krishtrimi. Ata i prkisnin ritit katolik dhe ritit ortodoks. Pas vendosjes s sundimit osman n shek. XV, nisi procesi i islamizimit t popullats vendse. N shek. XVII, 70% e shqiptarve ishin kthyer n besimin islam. Gjat shek. XVIII njohu nj prhapje relativisht t gjer n Shqipri bektashizmi. Kshtu q shqiptart erdhn n epokn e lvizjes s tyre nacionale t ndar n katr grupe fetare. Ata paraqiteshin tanim si katolik e ortodoks n minoranc dhe si mysliman e bektashinj e synit n mazhoranc.
Fati i kulteve pagane dhe i vendeve t ktyre kulteve n Shqipri sht i lidhur me historin fetare n kto treva. Sot n Tomorr praktikohet kulti bektashi, por midis ktij t fundit dhe atij t parit, kultit pagan, qndron kulti i fes q ndan kto dy periudha fetare, pra kulti i krishter. Kt nuk e dshmon vetm tradita gojore pr ekzistencn e Kishs s Shn Mris n mal t Tomorrit dhe pr peligrinazhin e besimtarve ortodoks m 15 gusht, ditn e Shn Mris s gushtit. Edhe n maja t tjera, n veri, n qendr dhe n jug t Shqipris, si n majn e Gjallics e t Pashtrikut, n Shn Llesh t Krujs dhe n majn e Kndrevics s Kurveleshit, pelegrint e krishter festojn po n mes t gushtit festn e Shn Mris. Duke mos dashur ta thyejn kt vazhdimsi, bektashinjt q kan prvetsuar t paktn nj shekull e ca m par kultin e Tomorrit, e organizojn pelegrinazhin n maj t tij po m 15 gusht t do viti. N kt pelegrinazh nuk do t merrnin pjes, si marrin edhe sot, as synit, as t krishter, sikur ky kult t mos lidhej me nj tradit t lasht parafetare.
Po sipas M. Hasluck bektashinjt e pranojn se kan zvendsuar nj kult shum m t vjetr. Ata i besojn gojdhns se Haxhi Babai, duke par pelegrin q ngjiteshin n Tomorr do mes gushti pr tiu falur nj hyjnie pagane, shkoi n Qerbela, mori nj dor dhe nga varri i vrtet i Abas Aliut, e hodhi n maj t Tomorrit dhe e konsakroi at si varrin e dyt t shenjtorit. Burime t pavrtetuara bjn fjal pr nj tyrbe t vitit 1620 kushtuar heroit t Qerbelas, kurse teqeja bektashiane sht ngritur m 1916.
Nga gjith ky trashgim pagan dhe postpagan, shkrimtart e Rilindjes Kombtare ruajtn brthamn pagane dhe iu referuan admirimit gati mistik t ndrgjegjes popullore pr kultin e malit n fjal. Me kt lnd ata ndrtuan mitin romantik t malit t Tomorrit, n frymn e idealeve patriotike.
Pr shkolln e romantizmit shqiptar t shekullit XIX, q u prftua nn ndikimin e fuqishm t lvizjes mendore e politike pr lirim nacional nga zgjedha osmane, poetizimi i traditave historike dhe evokimi i s kaluars heroike legjendare, fitonte prparsi t veant. Kjo ishte rruga e afirmimit t identitetit kombtar t shqiptarve si banor t lasht t gadishullit. Por ky ishte edhe nj argument i njsis s tyre shpirtrore e kulturore. Feja, q pr popujt e tjer t gadishullit ishte nj faktor integrimi kombtar, pr shqiptart e ndar n disa besime ishte nj faktor disintegrimi. N kt mes nuk duhet harruar edhe fakti q fet e ndryshme n Shqipri ishin edhe pruese ndikimesh t huaja politike e kulturore. Duke mos qen t bashkuar rreth nj kishe, shqiptart duhet t ishin t bashkuar rreth nj miti kombtar. Shkrimtart romantik kt mit e krijuan me lnd historike kur evokuan shekullin e qndress shqiptare q lidhet me emrin e Gjergj Kastriotit, Sknderbeut. Por e krijuan dhe me lndn e legjends e t besimeve t lashta popullore, kur poetizuan kultin e Tomorrit.
Pr ti dhn prestigj shkencor e thellsi historike ktij miti ata iu referuan trashgimit antik. Toponimin Tomaros ose Tamari a Tmari q del te Straboni dhe te Plini Secundi (Talar) si mal pran Dodons, pra si mal i Shenjt, ata e lidhn pa asnj mdyshje me Tomorrin e Shqipris. Kshtu kulti i Tomorrit u shndrrua n kultin e malit ku ka selin perndia e lasht e shqiptarve. "Shqiptart e mom, - shkruan poeti kombtar Naim Frashri, - besonin Hyjnin, dhe n malt t Tomorrit ish faltore e ti, q thuhej Dodon".
Ky kult nacional i shqiptarve n letrsin romantike u kthye n nj kult poetik t cilit iu drejtuan shumica e shkrimtarve romantik si K. Kristoforidhi (1830-1895), Naim Frashri (1846-1900), A. Z. ajupi (1866-1930), Asdreni (1872-1947), H. Mosi (1885-1933), N. Mjeda (1866-1937), etj.
K. Kristoforidhi, themeluesi i prozs moderne shqiptare, shkrimtari q solli n shqip Dhjatn e Re dhe shumicn e shkrimeve t shenjta, njrit prej rrfimeve t tij m t bukura, Gjahu i malsorve (1884) i v si nntitull Hieja e Tomorrit, d.m.th. sipas etimologjis q jep ai, Perndia e Tomorrit. Kjo proz evokon perndin pagane t shqiptarve si mbrojtse t tyre qysh nga koht kur, si shkruan autori, Krishti e Muhameti nuk kishin ardhur n bot.
A. Z. ajupi prmbledhjen e tij m t rndsishme poetike e titulloi "Baba - Tomorri" (1902). Vjersha me t njjtin titull e ksaj prmbledhjeje sht ndrtuar si nj dialog poetik midis autorit dhe baba Tomorrit q sht personifikuar si dshmitar i ndodhive historike t shqiptarve dhe si nj orakull q parathot t ardhmen e kombit.
N poezin e Naim Frashrit, poeti m i madh kombtar i shqiptarve, tradita pagane e kultit t Tomorrit u rigjallrua n nj sfond mitologjik si Olimp i shqiptarve dhe si seli e zanave t maleve. Ky element i fundit paraqet interes t veant si nj figur tradicionale mitologjike e trashguar nga lashtsia ilirike. Sipas abejt, nga nj "interpretatio latina", Zana, nuk sht vese Diana iliro-romane, q n shqip dha Zana e n rumanisht Zina. Kt personifikim t bukuris dhe t trimris, mbrojtse t maleve, figur tipike pr mitologjin pagane t trevave veriore, poema e Naimit "Bagti e bujqsia" (1886) e ka sjell n mal t Tomorrit dhe e ka thirrur si "perndi e ligjsis" (e ligjrimit). Mbetet e diskutueshme nse kjo neologjizm e Naimit lidhet me trajtn Zr (Zana) q haset n Jug t Shqipris, dhe q sht nj dshmi pr njsin shqiptare. Po ktu sht rasti pr t vn n dukje se poetizimi i Tomorrit si seli e muzave t maleve sht n funksion jo vetm t krijimit t mitit romantik pr malin e shenjt t shqiptarve. Poeti i lutet zans t mbroj fusharakt si edhe malsort, dhe kjo i jep Tomorrit atributin e simbolit t unitetit kombtar t shqiptarve.
Besoj se rasti i kultit t Tomorrit n letrsin romantike shqiptare sht nj dshmi e plot e rolit q kan lojtur kultet pagane ose fetare t popujve ballkanik pr ndrtimin e miteve dhe t simboleve t tyre kombtare.